XX ASR BOSHLARIDAGI JADID MATBUOTI VA UNING ADABIY JARAYONGA TA’SIRI

Аннотация

В статье рассматривается влияние джадидской периодики начала XX века на узбекский литературный процесс. На основе изданий Ойна, Садоий Туркистон, Садоий Фаргона анализируются эстетические взгляды, жанровые особенности, язык и стиль произведений. Также освещается актуальность этого наследия в современной эпохе. Ключевые слова: джадидская пресса, литературный процесс, эстетика, стиль, XX век, узбекская литература. XX asr boshlarida Turkistonda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar bilan birga, adabiy hayotda ham yangi davr boshlandi. Jadid ziyolilari bu davrda matbuot orqali o‘z qarashlarini ifoda etish, xalq tafakkurini uyg‘otish va adabiy- estetik muhitni yangilashga harakat qilishdi. Ayniqsa, 1906–1917 yillar orasida chop etilgan gazetalar va jurnallar — “Oyna”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona” va boshqalar — yangi adabiy fikr maydonini shakllantirdi. Bu maqolada o‘sha davr jadid matbuotining adabiy jarayonga ta’siri, til, janr, uslubiy xususiyatlari va ularning hozirgi adabiy-estetik tafakkurga ta’siri yoritiladi. 48 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference XX asr boshlarida Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi ostida edi. Siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy turg‘unlik jamiyatning turli qatlamlarida norozilik uyg‘otdi. Aynan shu tarixiy fon ostida jadidchilik harakati yuzaga keldi. 1905 yildagi Rossiya inqilobi natijasida matbuotga nisbatan ma’lum darajada erkinlik berildi. Bu imkoniyatdan foydalangan holda jadid ziyolilari o‘z gazeta va jurnallarini nashr eta boshladilar. Ulardan eng mashhurlari quyidagilardir: “Oyna” (Muharriri: M.Behbudiy) — ma’rifiy, adabiy va tanqidiy maqolalar e’lon qilindi. “Sadoyi Turkiston” — dolzarb ijtimoiy va siyosiy masalalar bilan bir qatorda adabiy chiqishlar ham berildi. “Sadoyi Farg‘ona” — Farg‘ona vodiysidagi jadid ziyolilarining faoliyati bilan bog‘liq adabiy maqolalar, nasriy va she’riy asarlar e’lon qilinardi. Bu nashrlar matbuotning xalq ongini o‘zgartirishdagi o‘rnini anglatgan va o‘z davrining adabiy tafakkurini shakllantirgan. Jadid matbuoti orqali adabiyot keng ommaga yaqinlashdi, badiiy-estetik tafakkur ijtimoiy muammolar bilan bog‘liq holda shakllandi. Jadid matbuoti o‘zbek adabiy-estetik tafakkurini shakllantirishda muhim vosita bo‘ldi. Unda adabiy asarlar orqali jamiyatdagi muammolar ko‘tarildi, ijtimoiy islohotlar targ‘ib qilindi, yangi adabiy janrlar va uslublar paydo bo‘ldi. Ushbu bosqichda uch asosiy tamoyil ajralib turadi: 1. Ma’rifiylik tamoyili. Jadidlar asarlarida eng ko‘p uchraydigan mavzu bu — ilm, ta’lim va ongli hayotga da’vatdir. She’rlarda zamonaviy bilim olish, dunyoqarashni kengaytirish, xalqni jaholatdan qutqarish g‘oyalari ilgari suriladi. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy she’rlarida “ilmga ochilish” asosiy mavzu sifatida ko‘tariladi. 2. Tanqidiy-realist yondashuv. Jadid asarlarida jamiyatdagi illatlar tanqid qilinadi: zo‘ravonlik, jaholat, qoloqlik, xotin-qizlar erksizligi va maktablarning nochor holati. Bunday realizm publitsistik maqolalar bilan birga, hikoya va she’rlar orqali ifodalangan. Xususan, Fitrat va Avloniylarning maqolalari bu yondashuvni mustahkamladi. 3. Janrlarning kengayishi va yangilanishi. Jadid matbuotida: Nasr: maqola, hikoya, ocherk, felyeton. Nazm: o‘gitnoma, didaktik she’rlar, da’vatnoma. Drama: sahna asarlari, milliy uyg‘onish ruhidagi pyesalar (masalan, “Padarkush”). Bular orasida felyeton eng muhim janrlardan biri bo‘lib, jamiyatdagi illatlarni satira orqali ochib berishga xizmat qildi. Til oddiy, tushunarli va ta’sirchan bo‘ldi. Jadid nashrlaridagi matnlar oddiy xalq tushunadigan tilda yozilgan. Arabcha-forscha terminlar bilan birga turkiy so‘zlar keng ishlatilgan. Tilning badiiyligi sodda 49 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference ifoda bilan uyg‘unlashgan. Bu, ayniqsa, xalq orasida keng o‘qilishi uchun muhim edi. Jadid matbuoti orqali adabiy-estetik tafakkurda quyidagi o‘zgarishlar sodir bo‘ldi: Adabiy janrlar kengaydi, estetik mezonlar yangilandi, tanqidiy qarashlar kuchaydi, matnlar jamiyat muammolariga yo‘naltirildi. Bu jihatlar XX asr boshidagi o‘zbek adabiyotining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Jadid matbuoti adabiy tafakkurning o‘sishida asosiy omil bo‘ldi. Nashrlarda berilgan maqolalar, she’rlar va hikoyalar xalqni o‘ylantirish, anglash va yangicha fikrlashga yo‘naltirardi. Jadid nashrlari bir vaqtning o‘zida ham xabar manbai, ham adabiy maktab bo‘ldi. Ular: O‘quvchini estetik did bilan tanishtirdi. yangi adabiy shakllarni joriy qildi, tanqidiy tafakkurga o‘rgatdi. “Oyna” jurnalidagi maqolalar she’r tahlili, til uslubi, janr talqini kabi masalalarni ham ko‘tarar edi. Bu esa o‘quvchilarni adabiy ongga olib keldi. Jadid matbuoti orqali bir qancha yangi nomlar adabiyotga kirdi. Fitrat, Avloniy, Behbudiy, Cho‘lpon ilk asarlarini aynan matbuotda e’lon qilgan. Nashrlar ularning fikrlarini ommaga yetkazdi va tanitdi. Jadid adabiyotining asosiy g‘oyalari: ma’rifat, vatanparvarlik, adolat, inson huqu