ИККИНЧИ ЖАҲОН УРУШИ ДАВРИДА ЎЗБЕКИСТОН ССРДА ОЛИБ БОРИЛГАН ТАРИХИЙ ТАДҚИҚОТЛАР

Аннотация

This article provides information about the historical researches conducted by local and immigrant scientists during the World War II as well as it includes data concerning archaeological monuments which were found and studied during that period. Keywords: World War II, Academy of Sciences, evacuation, ethnogenesis, ethnos, front, fascism, component, racism, archeology, anthropology, expedition 1939 йилда бошланган бутун инсоният тарихида энг кўп давлатларни қамраб олган, энг фожеали, энг кўп қурбонлар берилган II жаҳон уруши инсоният бошига катта кулфат ва кўплаб йўқотишларни олиб келди. Уруш бошлангандан сўнг Ўзбекистонда истиқомат қилаётган барча халқлар ўз мақсадларини Ватан мудофасига қаратди. Барча куч-ҳаракат, ишлаб чиқариш, фан ва технология ютуқлари фронт учун хизмат қилиши белгиланди. Бироқ, вазиятнинг ўта оғир бўлишига қарамасдан бу даврда, Ўзбекистонда ижтимоий фанлар қаторида тарих ва археология фанларида ҳам тадқиқот ишлари давом эттирилиб бир қатор ютуқларга эришилган. 24 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Бу муваффаққиятларга эришишда маҳаллий олимлар билан биргаликда босиб олинган ҳудудлардан мамлакатимизга эвакуация қилинган институтлар ва бу илмий даргоҳлар билан бирга, бир қатор тарихчи ва археолог олимларнинг республикамизга келиши ҳам, тарих фани ривожига катта ҳисса қўшган. Уруш туфайли Москва, Ленинград, Киев, Минск ва бошқа шаҳарлардан кўчиб келган олимлар Ўзбекистон олимлари билан биргаликда иш олиб борди. Уларнинг биргаликдаги саъйи-ҳаракатлари, илм-фан тараққиётига қўшган ҳиссаларини ўрганиш долзарб мавзулардан саналади. Таҳлил ва натижалар Урушнинг дастлабки йилларида Ўзбекистонда илмий фаолиятнинг ривожланишига 1940 йил 9 январда Ўзбекистон ХКС (ҳукумати) ҳузуридаги Фан қўмитаси негизида СССР ФАнинг Ўзбекистон филиали (ЎзФАН) таъсис этилгани катта туртки бўлди [ЎзР ФАМА 4-6 б.]. Ўша вақтда унинг таркибида 75 та илмий-тадқиқот институтлари ва муассасалари мавжуд бўлиб, уларда 3024 нафар илмий ходим фаолият олиб бориб, уларнинг 109 нафари фан докторлари, 510 нафари фан номзодларидан иборат бўлган. 1943 йил 4 ноябрда ЎзФАН базасида Ўзбекистон Фанлар академияси очилиб унинг биринчи президенти этиб таниқли олим Т.Н.Қори-Ниёзий сайланган. Академия қошида дастлаб Тарих институти, СССР ФА Ўзбекистон филиали Тил, адабиёт ва тарих институти негизида ташкил этилди. Кейинчалик кўплаб кадрлар тайёрланиб, Ўзбекистон тарихини ўрганиш борасида кенг кўламли ишлар олиб бориш мақсадида дастлаб, Тошкентда Фалсафа ва ҳуқуқ институти кейинроқ, Самарқандда, Археология институтлари алоҳида ажралиб чиққан. Тарихчи олимлар ўз зиммаларидаги масъулиятни англаган ҳолда, гитлерчи босқинчиларнинг урушга сабаб қилиб кўрсатган баҳоналарининг илмий асоси пуч эканлигини кўрсатишга ҳаракат қилишди. Шунинг билан биргаликда тарихчи олимлар халқимиз тарихини ёритувчи икки жилдли “Ўзбекистон халқлари тарихи” китобини ёзишга киришдилар. Бу асарни ёзишда олимлардан Я.Ғ.Ғуломов, Т.Н.Қори-Ниёзий, С.П.Толстов, М.Э.Воронец, Э.Ш.Ражабов, А.Ю.Якубовский, В.И.Зоҳидов, В.А.Шишкин, К.Б.Тревер ва бошқалар қатнашган [Садиков А.С. 1975. С 124.]. Китоб 1947 йилда якунланиб икки жилдли “Ўзбекистон халқлари тарихи” номи остида нашр этилган. 25 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Бу даврда салмоқли илмий ишлардан бири шубҳасиз таниқли шарқшунос ва археолог олим, профессор А.Ю.Якубовскийнинг (1886-1953) ўзбек халқи этногенези масаласига бағишланган “Ўзбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида” махсус рисоласидир. А.Ю.Якубовский мазкур рисолани ёзишда узоқ йиллик Ўрта Осиё, Олтин Ўрда, Кавказ ва Яқин Шарқдаги араб халқларининг ўрта асрлар даври тарихи бўйича илмий тадқиқотлари ва Ўрта Осиё халқларининг моддий маданияти тарихи, ўзбеклар ва тожиклар этногенези, ўрта асрнинг буюк алломаси Ибн Сино ҳаёти ва унинг даврига оид тадқиқотларидаги хулосаларига асосланиб ёзган. Бу асарнинг асосий хулосаси кўра, Дашти Қипчоқнинг 92 бовли кўчманчи ўзбеклари Шайбонийхон бошлиқ Ўрта Осиёга кириб келганларида, бу ерда қадимдан яшаб келаётган туркий аҳолини учратадилар. Бу турғун туркий аҳоли Ўрта Осиёнинг икки азим дарёлари (Амударё ва Сирдарё) оралиғида энг қадимдан бошлаб яшаб келаётган эроний тилли халқлар билан аралашиб, қоришиши натижасида Қорахонийлар даврига келганда бу қоришмадан янги этнос, яъни ўзбек халқи шаклланган. Дашти Қипчоқдан бу заминга кўчиб келган кўчманчи туркий қабилалар эса, уларнинг келишидан роса V аср бурун шаклланган янги этнос таркибига қўшилган компонентлар бўлиб, тарих тақозосига кўра, улар ўзбек халқига ўз номини берган [Якубовский А. Ю. 1941.C.14,18]. А.Ю.Якубовскийнинг фикр-мулоҳазаларига кўра, ўзбек халқи (этноси) ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида Дашти Қипчоқ ўзбеклари кўчиб келмасдан анча олдин ташкил топган. Олим “Бу янги илмий назариянинг концептуал асоси, Ўрта Осиёнинг ҳар бир халқи ҳозирда яшаб турган ҳудудлари билан азалдан боғлиқдир” дейди [Асқаров А. 2015. 11 б.]. Бу хулоса орқали олим, ўша вақтларда фанда мавжуд бўлган – ўзбек