YOSH VOLEYBOLCHILARNI TARBIYALASHDA TAKTIK TAYYORGARLIKNING MOHIYATI, MAZMUNI VA XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной статье раскрывается значение, содержание и особенности тактической подготовки в процессе воспитания юных волейболистов. Отмечается важная роль тактических тренировок в формировании у спортсменов навыков быстрого и правильного анализа игровых ситуаций, принятия решений и координации командных действий. Также рассматриваются методики обучения тактическим основам с учётом возрастных и психологических особенностей молодых спортсменов. Обосновано, что внедрение эффективных тактических подходов способствует повышению качества тренировочного процесса, улучшению игрового мышления и достижению высоких спортивных результатов. Annotation This article explores the significance, content, and specific features of tactical preparation in the training of young volleyball players. It emphasizes the crucial role of tactical exercises in developing athletes' skills to analyze game situations quickly and accurately, make effective decisions, and coordinate team actions. The article also examines methods of teaching tactical principles based on the physical and psychological development stages of young athletes. It is substantiated that the application of effective tactical approaches enhances the quality of the training process, improves players' strategic thinking, and leads to better competitive performance. Kalit so‘zlar: Yosh sportchilar, voleybol, taktika, tayyorgarlik, qaror qabul qilish, jamoaviy harakat, o‘quv jarayoni. Ключевые слова: Юные спортсмены, волейбол, тактика, подготовка, принятие решений, командные действия, учебный процесс. Keywords: Young athletes, volleyball, tactics, preparation, decision-making, team coordination, training process. Voleybolda o‘yin taktikasi deb muayyan jamoaning ikkinchi bir jamoa ustidan yakka, guruh va jamoa harakatlari yordamida g‘alabaga erishish san’atiga aytiladi. Dastlabki o`rgatish bosqichida taktik tayyorgarlikni maqsadga muvofiq tashkil qilish o`ta muhim ahamiyat kasb 155 etadi. Taktik tayyorgarlik ko`rsatgichlarining samarali shakllanishi tayyorlov, yondoshtiruv, maxsus va o`yin mashqlaridan qanchalik to`g’ri foydalanishga bog’liq. Voleybolda taktik tayyorgarlik o`yin davomida amalga oshiriladigan hujum va himoya taktikasiga oid harakat malakalariga o`rgatish hamda sekin-asta shu malakalarni shakllantira borish jarayonlarini o`z ichiga oladi. Hujum va himoya taktikasiga o`rgatishda dastavval voleybolchiga xos holatlar va maydon bo`ylab harakat qilish, so`ng to`p uzatish – qabul qilish, to`p kiritish – uni qabul qilish, zarba berish va to`siq qo`yish malakalariga ahamiyat qaratiladi. Holat va harakatlanishlar quyidagilardan iborat: to`pni uzatishdagi holat: oyoqlar, tizza, gavda, yelka-qo`llar – barmoqlarning joylashishi. To`p kiritish, zarba berish, to`siq qo`yishdagi holatlar. Maydon bo`ylab harakatlanishlar ham turlicha bo`lib, har xil yo`nalishlarda ijro etiladi. Masalan, o`nga, chapga, oldinga, orqaga yurish, yugurish, siljish, hatlash, sakrash, sirg’anish va hokozo. Ushbu harakat malakalari avval alohida o`rganiladi, so`ng o`yin malakalariga qo`shib ijro etiladi. Hozirgi kunga kelib yosh voleybolchilarni tayyorlashda taktik tayyorgarlik jarayonining mohiyati, mazmuni va xususiyatlari talaygina ilmiy - uslubiy adabiyotlardao`z ifodasini topgan va atroflicha yoritilgan [15, 22, 24]. Yosh voleybolchilarning dastlabki tayyorgarlik jarayonini tashkil qilish va dastlabki o`rgatish bosqichida taktik mahoratini shakllantirish masalalari tanlov tadbirlari hamda, guruhlarni tuzish va mashg’ulotlar tartib-me`yorlarini aniqlab olishni taqazo etadi. Turli yoshdagi voleybolchilarning dastlabki tayyorgarlik guruhlarini tuzish, ushbu guruhlarni to`ldirish me`yoriy mashg’ulotlar hajmi, soni va soatlarning taqsimlanishi shu sohaning yetakchi mutaxassi slari tomonidan ancha yil avval ishlab chiqilgan bo`lib, deyarli katta o`zgarishlarga duchor bo`lmagan [24]. Ana shu masalalar haqidagi ma`lumotlar quyidagi 1 va 2 jadvallarda aks ettirilgan. 1 jadval. BSMdagi dastlabki tayyorgarlik guruhlari Haftalik Yillik O`quv Guruhlar Bolalar Yoshi soatlar soatlar Me`yoriy talablar yili soni soni soni soni 1 yil 10-12 4 15 8 416 Dastur bo`yicha 2 yil 11-13 4 15 8 416 Dastur bo`yicha Dastlabki tayyorgarlik guruhida o`tkaziladigan o`quv-trenirovka mashg’ulotlarining asosiy yo`nalishi ularni universallik (har tomonlama) prinsipi asosida tashkil qilishdan iboratdir. Bu mashg’ulotlarda quyidagi vazifalar hal etilishi lozim: - salomatlikni mustahkamlash; - bolani jismoniy jihatdan to`g’ri taraqqiy ettirish (vazni, tana va tana qismlarini o`lchamlari, o`pkaning tiriklik sig’imi va hokazo); - hayotiy zarur harakat malakalarini (yurish, chopish, sakrash, to`xtash, tortilish va hokazo) shakllantirish; - jismoniy sifatlarni (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) rivojlantirish; 156 - maxsus jismoniy sifatlarni o`stirish (sakrovchanlik, maxsus tezkorlik va kuch, maxsus chidamkorlik); - voleybolchi holatlari, harakatlinishi, to`p uzatish, qabul qilish, zarba berish, to`p kiritish, to`s