YOSHLAR DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISHDA MILLIY VA GLOBAL QADRIYATLARNING O‘ZARO TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada globallashuv jarayonining yoshlarning dunyoqarashiga ta’siri, milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi muammolari tahlil qilinadi. Globallashuv yoshlarning bilim va madaniy tajribalarini kengaytirish bilan birga, milliy qadriyatlarning zaiflashish xavfini ham keltirib chiqaradi. Shuning uchun yoshlarni tarbiyalashda milliy meros va universal insoniy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish zarurati ta’kidlanadi. Milliy madaniyat, til, an’analar va diniy e’tiqodlarning saqlanishi yoshlarning milliy o‘zligini mustahkamlashda, ularni global jarayonlarga muvaffaqiyatli moslashishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada globallashuv sharoitida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi asosida yoshlarni tarbiyalash strategiyalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: globallashuv, yoshlar dunyoqarashi, milliy qadriyatlar, umuminsoniy qadriyatlar, madaniy meros, milliy o‘zlik, tarbiya, madaniy xilma-xillik, milliy til, ta’lim, global jarayonlar. Globallashuv bugungi kunda dunyo iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy jarayonlarining integratsiyasi va oʻzaro bog‘liqligi sifatida namoyon boʻlmoqda. Ushbu jarayon yoshlarning hayotiy qarashlariga chuqur ta’sir koʻrsatib, ularning tafakkurini shakllantirishda muhim rol oʻynamoqda. Ayniqsa, globallashuv axborot texnologiyalari va ommaviy axborot vositalari orqali yoshlarning dunyoqarashini kengaytirishiga sabab boʻlmoqda. “Yoshlar bu jarayonda yangi bilimlar, turli madaniyatlar va qadriyatlarni tezda oʻzlashtirish imkoniyatiga ega boʻlmoqda”1 Biroq globallashuvning ijobiy jihatlaridan tashqari, uning salbiy oqibatlari ham mavjud boʻlib, milliy qadriyatlarning pasayishi yoki yoʻqolib ketish xavfi dolzarb masala hisoblanadi. “Milliy madaniyatlarning global tendensiyalar oldida zaiflashuvi yoshlarning oʻz an’ana va meroslariga befarq qarashiga olib kelishi mumkin. Bu esa oʻz navbatida jamiyatning ma’naviy asoslariga ta’sir qiladi”2. Globallashuv zamonaviy dunyo iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy jarayonlarining o‘zaro integratsiyasi va chuqur bog‘liqligi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu jarayon global darajada axborot texnologiyalari, transport vositalari va kommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi bilan yanada tezlashdi. Natijada, mamlakatlar o‘rtasida tovar, xizmat, g‘oya va madaniyatlar erkin almashinuvi kengaydi, bu esa insonlarning, xususan, yosh avlodning tafakkuri va dunyoqarashiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Yoshlar globallashuv jarayonida yangi bilimlar, turli madaniyatlar va qadriyatlarni tez va samarali o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, xalqaro ta’lim dasturlari va madaniy almashinuvlar yoshlarning dunyoqarashini kengaytirib, ularni yanada 1 Ҳар бир давлат учун чегара масаласи муҳимдир - Президент. http://m.xabar.uz/jamiyat/har-bir-davlat-uchun- chegara-masa [23.05.2024] 2 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Самарқанд шаҳрида ўтказилган «Марказий Осиё: ягона тарих ва умумий келажак, барқарор ривожланиш ва тараққиёт йўлидаги ҳамкорлик» мавзусидаги халқаро конференцияда сўзлаган нутқи. http://www.prezident.uz/uz/lists/view/1227. [26.04.2024] 94 ` ko‘p qirrali, ochiq fikrli shaxslar sifatida shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Bu esa yoshlarning zamonaviy dunyoning murakkab ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy muammolarini anglashida, innovatsion va ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishida katta rol o‘ynaydi. Biroq globallashuvning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda, uning salbiy oqibatlari ham mavjud. Ayniqsa, milliy madaniyatlarning global tendensiyalar ta’sirida zaiflashuvi, an’anaviy qadriyatlarning pasayishi xavfi dolzarb muammo sifatida yuzaga chiqmoqda. Global madaniyatning keng tarqalishi natijasida yoshlar orasida o‘z milliy an’ana, til, urf-odat va madaniy merosga befarq qarash, ularni qadrlamaslik holatlari ko‘paymoqda. Bu esa o‘z navbatida jamiyatning ma’naviy asoslariga, milliy birdamlik va identifikatsiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, globallashuv natijasida yuzaga keladigan madaniy assimilyatsiya jarayoni yoshlarning o‘zligini yo‘qotishi, o‘z milliy madaniyatidan uzoqlashishi xavfini oshiradi. Bu holat, milliy madaniyatning global madaniyatga moslashish jarayonida yo‘qolib ketish yoki unutilib borishiga olib keladi. Natijada, yoshlar orasida milliy o‘zlik, milliy qadriyatlar va tarixiy merosga nisbatan ishonch kamayishi mumkin, bu esa uzoq muddatda millat barqarorligi va rivojlanishiga xavf tug‘diradi. Shu boisdan, globallashuv jarayonining ijtimoiy va madaniy oqibatlarini chuqur tahlil qilish, yoshlar tarbiyasida milliy va umumbashariy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish, madaniy merosni saqlash va rivojlantirish bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Bunday yondashuv yoshlarning global dunyoda o‘z o‘rnini topishi bilan birga, milliy o‘zligini saqlab qolishiga ham imkon yaratadi. Globallashuvning yoshlar dunyoqarashiga ta’sirini oʻrganishda ikkita asosiy jihatga e’tibor qaratish lozim. Birinchidan, “umuminsoniy qadriy