AXBOROT TEXNOLOGIYALARI ORQALI SODIR QILINADIGAN FIRIBGARLIK JINOYATINING SHAKLLARI VA ULARGA TAVSIF

Аннотация

The article analyzes what cyber fraud, a modern form of fraud, is, its causes, and the factors that contribute to it, as well as explains how to protect yourself from cyber attacks. Keywords Fraud, Criminal method, Information, Cyberspace, Information system, Owner of information resources or information systems. So‘nggi yillarda mamlakatimizda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlashning mutlaqo yangi mexanizmlarini joriy etish, huquqbuzarlikni sodir etishga sabab bo‘layotgan ijtimoiy-maishiy muammolarni ijtimoiy profilaktika choralari tizimi orqali hal etish hamda aholida shaxsiy xavfsizlik hissini shakllantirish borasida samarali chora-tadbirlar amalga oshirildi1. Shu bilan birga mahallalarda xavfsiz muhitni yaratishning tashkiliy-profilaktik asoslarini zamon talablariga moslashtirish, sodir etiladigan qonunbuzilishlarning asl omillarini o‘z vaqtida aniqlash va kompleks chora-tadbirlar bilan manzilli bartaraf etish orqali jinoyatchilikning barvaqt oldini olish tizimining samaradorligini yanada oshirish dolzarb vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda2. Respublikamizda jinoyatchlikni oldini olish huquqbuzrliklarning barvaqt profilaktikasini kuchaytirish bo’yicha tizimli chora tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu jumladan mol-mulkni talon taroj qilish bilan bog’liq jinoyatlarni oldini olish va fosh etish jarayonini rivojlantirishga qaratilgan qator chora tadbirlar ishlab chiqilmoqda. Jinoyatni fosh qilgandan ko’ra oldini olgan maqul. Shu munosabat bilan mamalakatimiz huquq tartibot o‘rganlari huquqbuzarliklarni 1 B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175. 2 B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175. 46 barvaqt profilaktikasini jadal olib bormoqda, ayniqsa firibgarlik jinoyatini oldini olish bo’yicha kuchaytrilgan chora tadbirlar ishlab chiqilgan3. Firibgarlik - ya’ni aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing mulkini yoki o‘zganing mulkiga bo‘lgan huquqni qo‘lga kiritish. Firibgarlik bir shahs ikkinchi tarafni aldashi yoki ishonchiga kirib suiistemol qilishi natijasida uning mulkiga yoki mulkka bo’lgan huquqini qo’lga kiritishda ifodalanib ushbu jinoyatni sodir etish vaqti, usuli va shaklidan kelib chiqib ushbu jinoyat kvallifikatsiya qilinadi. Jinoyat turli xil usullar orqali sodir qilinadi shu jumladan masofaviy ham. Internet, ijtimoy tarmoqlar, turli xil dasturlar rivojlanib takomillashib borayotgan davrda qo’shtrnoq ichidagi shahslar masofadan turli xil dasturlar yoki ijtimoy tarmoqlar marketing reklamalar orqli firibgarlik jinoyatini sodir qilmoqda. Bu esa jinoyat turlarining yoki uni sodir etish usullaring kundan kunga yangi usullari paydo bo’layotganidan darak4. Internetdagi firibgarlik — Internet orqali insonlarga tegishli pul, qimmatbaho narsalar va meros kabi shaxsiy mulklarini oʻgʻirlash, oʻmarish, talom-toroj qilish maqsadida tashkillashtiriluvchi kiberjinoy firibgarlik, aldov turlaridan biri. Internet firibgarligi yagona, oʻziga xos jinoyat hisoblanmaydi, biroq kibermakonda sodir etiladigan bir qator noqonuniy harakatlarni oʻz ichiga oladi[1]. Firibgarlikning ushbu turi o'g'irlik jinoyatidan farq qiladi. Chunki bu holatda jabrlanuvchi ongli ravishda firibgarga shaxsiy maʼlumoti, pul yoki mol- mulkidan foydalanish ixtiyorini topshiradi5. Phishing — soxta veb-saytlar yoki elektron pochta orqali odamlarning shaxsiy ma’lumotlarini o‘g‘irlash. Malware — zararli dasturlar yordamida kompyuter yoki telefonni nazorat qilish yoki zarar yetkazish. Onlayn firibgarlik — soxta do‘konlar, aldovli reklama yoki soxta pul o‘tkazmalari. Ijtimoiy tarmoqlarda aldov — soxta profillar yoki yolg‘on ma’lumotlar tarqatish. kabi turlari keng tarqalmoqda6. Kiberfiribgarlik tushunchasiga bir qancha rus olimlari ham o‘z fikrlarini keltirib o‘tishgan. Xususan, I.A.Mixaylenkoga ko‘ra kiberfiribgarlik bu kiber jinoyatlarning bir ko‘rinishi bo‘lib, jabrlanuvchini aldashga qaratilgan harakatni o‘zida mujassamlashtiradi. Bunda jabrlanuvchidan moddiy manfaat olish maqasadida uning sir tutuilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlarini o‘g‘irlash ham nazarda tutiladi 7. Yurtimiz olimlari ham kiberfiribgarlikka o‘zlarining ta’riflarini beradilar. A.B.Sabirbayeva kiberfiribgarlikka “mulkni yoki unga boʼlgan huquqni aldash va yoki ishonchni suiisteʼmol qilish, shuningdek kompyuterning normal ishlashiga, global tarmoqlar, axborot va 3 Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy ju