ТЕРГОВ СУДЬЯСИ ИНСТИТУТИНИНГ ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ҲУҚУҚ ТИЗИМИДА ТУТГАН ЎРНИ

Аннотация

Мазкур тезисда замонавий ҳуқуқий давлатларда тергов судяси институтининг шаклланиши, ривожланиши ва амалиётда тутган ўрни таҳлил етилган. Жумладан, Франция, Италия, Испания, Нидерландия ва Германия каби Европа мамлакатларида тергов судясининг ваколатлари, функциялари ҳамда тергов жараёнидаги иштироки ёритилган. Бундан ташқари, Буюк Британия, Болтиқбўйи мамлакатлари, Қозоғистон ва Қирғизистон тажрибалари орқали турли ҳуқуқий тизимларда тергов судяси институтининг мавжудлиги ёки ўзига хос жиҳатлари таҳлил қилинади. Тадқиқотда тергов судяси институтининг фуқароларнинг ҳуқуқлари ва еркинликларини ишончли ҳимоя қилишдаги ўрни, шунингдек, тергов устидан суд назоратини таъминлашдаги аҳамияти алоҳида таъкидланади. Муаллиф ушбу институтни Ўзбекистон қонунчилигига татбиқ етиш зарурати ва ижобий натижалари ҳақида хулоса қилади. Калит сўзлар: Тергов судьяси, жиноят процесси, суд назорати, тергов, процессуал ҳуқуқлар, Франция модели, Европа тажрибаси, мустақил суд ҳокимияти, тергов жараёни, эҳтиёт чораси, прокурор назорати. Бугунги кунда тергов судьяси институти дунёнинг кўплаб давлатларида фаолият олиб бормоқда. Хусусан, Франция, Италия, Буюк Британия, Испания, Нидерландия каби қатор хорижий давлатларда, айниқса Францияда тергов судьяси институти ўз фаолиятини муваффаққиятли амалга ошириб келмоқда. Қўшни давлатларда ҳам тергов судьяси институти жадаллик билан жорий этилган. Жумладан, 2015 йилдан Қозоғистон ва Қирғизистонда тергов судьяси институти амалиётга татбиқ этилган. Франция дастлабки терговни назорат қилиш вазифаларини бажарувчи тергов судьяси (juge d’instruction) институтини жорий этган биринчи давлатлардан бири ҳисобланади. Францияда тергов судьяси: Тергов жараёни устидан назоратни амалга оширади. Тергов судьяси сўроқ қилиш, тинтув ўтказиш, шунингдек экспертиза тайинлаш ваколатига эга; Эҳтиёт чорасини танлаш ҳақида қарор қабул қилади; Гумон қилинувчи ва айбланувчининг процессуал ҳуқуқларига риоя этилиши устидан назоратни амалга оширади1. Германияда тергов вазифалари прокурорлар томонидан амалга оширилади, тергов судьялари эса уларнинг ҳаракатлари устидан ҳуқуқий назоратни таъминлайди. Германияда тергов жараёни қатъий процессуал назорати билан фарқланиб, тергов судьялари далиллари мақбуллиги ва ишончлилиги таъминлашда фаол рол ўйнайди: 1 Франция Жиноят-процессуал кодекси https://www.legifrance.gouv.fr/codes/section_lc/LEGITEXT000006071154/LEGISCTA000006151874/#LEGISCTA00 0006151874 29 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Процессуал назоратни амалга оширган ҳолда тергов судьялари тинтув ўтказиш, қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, телефонлар орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш ва бошқа чоралар тўғрисидаги илтимосномаларни кўриб чиқади; тергов судьялари қонунга хилоф усуллар орқали олинган маълумотларни далил сифатида мақбул эмас деб топади2. Испанияда тергов судьялари тергов жараёнини олиб борилиши устидан назорат этишда фаол рол ўйнайди. Тергов судьялар тергов жараённинг қонун талабларга мувофиқ ижро этилишини таъминлайди, шунингдек қатор тергов ҳаракатларини мустақил равишда амалга оширади. Тергов судьясининг асосий вазифалари: дастлабки терговни амалга ошириш борасидаги ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг фаолиятини мувофиқлаштиради; далиллар устидан назоратни амалга оширади3. Италияда континентал ҳуқуқ тизимига эга бўлган бошқа давлатлар каби тергов судьялари назорат вазифасини бажаради. Италия тергов судьялари: тергов ҳаракатлари қонунийлиги устидан назоратни олиб боради; гумон қилинувчи ва айбланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Тергов судьяларининг асосий эътибори процесс иштирокчиларининг ҳуқуқларини таъминлаш ҳамда уларга риоя этилиши устидан назоратни амалга ошириш, шунингдек қонунга хилоф усуллар орқали олинган маълумотларни далил сифатида мақбул эмас деб топишга қаратилган4. Нидерландияда тергов органи ва ҳимоя томон ўртасидаги мувозанатни сақлайдиган тергов суд тизими мавжуд. Унга кўра: Тергов судьяси: тергов жараёнининг асосий босқичларини назорат қилади, эҳтиёт чорасини танлаш ва сўроқ қилиш каби тергов ҳаракатларни ўтказиш учун санкция беради; Прокурор назорати: прокурорлар тергов ҳаракатларига раҳбарлик қилади, судьялар эса иштирокчиларнинг ҳуқуқларига риоя этилиши устидан назоратни амалга оширади; Гумон қилинувчи ва айбланувчининг ҳимояланиш ҳуқуқларини таъминлаш: гумон қилинувчи ва айбланувчи тергов ҳаракатлари ҳамда терговчининг қарорлари устидан шикоят бериш ва малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқига эга. Нидерландия модели суд ҳокимияти мустақиллигини прокурор назорати билан самарали бирлаштиради5. Буюк Британияда классик тушунчадаги ва континентал ҳуқуқ учун хос бўлган тергов суди институти мавжуд эмас. 2 Германия Жиноят-процессуал кодекси https://www.rechtsportal.de/Gesetze/Gesetze/Verfahrensrecht/Strafprozessordnung/StPO-Strafprozessordnung 3 Испания Жиноят-процессуал кодекси https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1882-6036#top 4 Италия Жиноят-процессуал кодекси https://www.gazzettaufficiale.it/sommario/codici/codiceProcedura