СУРИШТИРУВ ВА ДАСТЛАБКИ ТЕРГОВНИ ТЎХТАТИШ ИНСТИТУТНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Аннотация

This article presents opinions and considerations on the termination of criminal proceedings in criminal proceedings, reveals legal gaps in the norm on the termination of criminal proceedings established by Article 364 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Uzbekistan, and develops proposals and recommendations for their elimination Keywords Stopping criminal case, investigator, investigator, prosecutor, court, suspect, accused, defendant, victim, witness, expert, specialist. Республикамизда кейинги йилларда давлат ва жамият ҳаётининг барча соҳаларини ислоҳ қилиш ва либераллаштиришга, амалдаги қонунчиликни такомиллаштиришга қаратилган чоралар изчиллик билан амалга оширилмоқда. Булар тизимида айниқса суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилган ишлар салмоқли ва алоҳида эътиборга молик. Мазкур соҳадаги ислоҳотлар самараси ўлароқ, мамлакатимизда 9 ` жиноятчиликка қарши курашнинг халқаро талаб ва андозаларга жавоб бера оладиган ҳуқуқий механизми яратилмоқда1. Шу ўринда алоҳида қайд этиш жоизки, бугунги илм-фан ва технологиялар шиддат билан ривожланаётган даврда жиноят-процессуал ҳуқуқда жиноят шини тўхтатишни тартибини замонавий талаблар ва амалиёт эҳтиёжлари асосида такомиллаштириш зарурати юзага келмоқда2. Дастлабки терговни тўхтатиш деганда – жиноят-процессуал қонунчиликка биноан ,суриштирувчи, терговчи ва прокурорнинг қарори билан тўхтатилган жиноят иши бўйича суриштирувчи, терговчи , прокурорнинг процессуал фаолияти, жиноят содир етган шахс аниқлангунга қадар, яширинган айбланувчини қидириб топилгунга қадар ёки қонунда белгиланган бошқа ҳолатлар бартараф этилгунга қадар жиноят ишини юритишни амалга ошириб бўлмаслиги тушунилади3. Дастлабки терговнинг тўхтатиш асослари: Ўзбекистон Республикаси жекнинг 364-моддасига асосан, дастлабки терговни тўхтатишнинг 4 та асоси бўлиб, терговчининг қарорига асосан қуйидаги холларда тўхтатилади. 1) иш бўйича айбланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилиниши лозим бўлган шахс аниқланмаган; 2) айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган; 3) айбланувчи Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан чиқиб кетган, башарти унинг терговга келишини таъминлаш имконияти бўлмаса; 4) айбланувчи ишни юритишда унинг иштирок этишини истисно этадиган оғир ва давомли, лекин даволаб бўладиган касалликка чалинган ҳолларда тўхтатилади. Жиноят иши юритувининг тўхтатилишининг ҳамма асослари жиноят процессининг барча босқичларида бир хилда амал қилавермайди. Иш бўйича айбланувчи тариқасида жалб қилиниши лозим бўлган шахснинг аниқланмаганлиги асосида фақат ишни судга қадар юритиш босқичида амал қилади. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлганда дастлабки терговни тўхтатиш. Жиноят ишида қаерда эканлиги номаълум бўлган айбланувчиларни аниқлаш ҳолатлари жиноят иши юритувини тўхтатишнинг бошқа асосларга қараганда жиддий аҳамият касб етади. Чунки ушбу асос билан тўхтатишда жиноят содир етган шахс аниқ ва унинг содир етган қилмиши жиноят ишидаги далиллар билан тўлиқ исботланган бўлади4. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факультети 2009. Б. 66-69. 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 4 Ш.Ш.Суюнов. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 йил 10 ` Жиноят ҳодисаси бўйича гумон қилинувчига емас, балки шахсни айбланувчи тариқасида жиноят ишига жалб қилиш масаласи далиллар билан тўлиқ исботланганидан сўнг, унинг терговга келишини таъминлаш мақсадида терговчи томонидан қидирув эълон қилинди. Айбланувчи Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан чиқиб кетган тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш. Айбланувчининг қаердалиги маълум бўлган тақдирда лекин уни тергов органига олиб келиш имконияти мавжуд емаслиги тергов органларида ҳар доим муаммо бўлиб келган.Бунга икки давлат ўртасида жиноятчиларни ушлаб эриш бўйича давлатлараро шартноманинг бўлмаслиги, содир етилган қилмиш чет эл давлатида жиноят ҳисобланмаслиги, хориж давлатида унинг бошқарувини издан чиқиши ва мамлакатда фавқулодда вазият эълон қилиниши молиявий жиҳатдан (масалан, транспорт харажатлари туфайли) хорижий давлатдан айбланувчининг олиб келинишини таъминлаш имконияти мавжуд емаслиги сабаб бўлади. Хорижий давлатда юрган шахсни ушлаб бериш тўғрисида сўров юбориш ЖПКнинг 599-моддасида белгиланган тартибда амалга оширилади5. Айбланувч