ЖИНОЯТ ПРОЦЕССИДА ФУҚАРОВИЙ ДАЬВО

Аннотация

This article describes the concept of a civil lawsuit in criminal proceedings, its analysis, the content and essence of the work carried out during the investigation period against a person who has suffered property damage against himself or his representative due to a crime or a socially dangerous act of a mentally retarded person. Also, the important aspects of civil lawsuits from the time of initiation of a criminal case to the beginning of a court investigation, and the legal interpretation of cases of damages caused by the joint actions of several persons. property, civil, damage, lawsuit, investigator, investigator, deposit book, damage, property, statement, evidence, ruling, amount. Keywords Criminal proceedings, property, civil damages in criminal proceedings, claim, investigator, investigator, civil court, property, report, evidence, ruling, amount. Бугунги кунда жамиятимизда фуқароларнинг мулкий дахлсизлигини таьминлаш, уларнинг мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятларини эркин амалга оширишларининг кафолати Конституция даражасида эьтироф этилган. Жумладан, фуқаролар фаровонлигини оширишга қаратилган Ўзбекистон иқтисодиётининг негизини хилма- хил шакллардаги мулк ташкил этади. Давлат бозор муносабатларини ривожлантириш ва ҳалол рақобат учун шарт-шароитлар яратади, истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари устуворлигини ҳисобга олган ҳолда иқтисодий фаолият, тадбиркорлик ва меҳнат қилиш эркинлигини кафолатлайди1. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 78 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Ўзбекистон Республикасида барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилиги ва ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиниши таъминланади. Хусусий мулк дахлсиздир. Мулкдор ўз мол-мулкидан қонунда назарда тутилган ҳоллардан ва тартибдан ташқари ҳамда суднинг қарорига асосланмаган ҳолда маҳрум этилиши мумкин эмас2. Мулкдор ўзига тегишли бўлган мол-мулкка ўз хоҳишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этади. Мол-мулкдан фойдаланиш атроф-муҳитга зарар етказмаслиги, бошқа шахсларнинг, жамият ва давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонуний манфаатларини бузмаслиги керак. Ўзбекистон Республиксининг Жиноят процессуал қонунчилигига мувофиқ, жиноят наижасида жабрланган шахсларнинг бузилган мулкий ҳуқуқларини тиклаш, уларга етказилган мулкий зиённи қоплаш амалиёти фуқаровий суд томонидан амалга оширилиши белгиланган. Жиноят натижасида жабрланган шахсларга етказилган зарарни бартараф этиш чоралари кўрилган-кўрилмаганлиги суд мажлисида кўрилади. Жиноят ишлари бўйича судда иш кўриб чиқилганидан сўнг ишнинг фуқаровий даьвога оид қисми фуқаролик суди томонидан ҳал қилинади. Шахсга етказилган зарарнинг миқдори жиноятни квалификация қилишда аҳамиятга эга эканлигини инобатга олган ҳолда, суриштирув ва тергов органлари етказилган зарар миқдорини тўлалигича аниқлашлари лозим3. Жиноят процессида фуқаровий даъвони моҳиятини белгилаб олиш учун, аввало “даъво” тушунчасининг моҳиятини англаб олиш зарур бўлади. “Даъво” аслида арабча сўз бўлиб, ўз ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя этиш ҳақида суд орқали ёки бошқа йўллар билан кўйилган талаб тушунилади. Шунингдек, замонавий ҳукукда даъво(лот.’’actio” – даъво, “actionare” – суд муҳофазасини излаш) барча суд иш юритувлари учун ҳос бўлган турдаш тушунча ҳисобланади4. Жиноят процессидаги фуқаровий даъво – оддий мажбурлаш ҳақидаги даъво, чунки унинг мазмунини жавобгарни даъвогар фойдасига муайян ҳаракатлар содир этишга мажбурлаш, жиноят туфайли етказилган мулкий зарарни қоплаш ҳақидаги талаб ташкил этади. Бундай даъво жиноят процессида кўриб чиқилиши сабабли фуқаролик процессида кўриб чиқишда бир қатор хусусиятларга эга бўлади. Лекин ушбу хусусиятлар унинг ҳуқуқий табиатини ўзгартирмайди, уни мажбурлаш даъвосидан бошқача даъвога айлантирмайди5. Бевосита жиноят туфайли ёки ақли норасо шахснинг ижтимоий хавфли қилмиши натижасида фуқароларга ва юридик шахсларга етказилган мулкий зиённи қоплаш, шунингдек жабрланувчини дафн этиш ёки унинг стационарда даволаниш 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 4 Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 5 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотр