OILA PSIXOLOGIYASI: FARZAND TARBIYASIDA EMOTSIONAL INTELLEKTNING AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada oila psixologiyasining dolzarb masalalaridan biri bo‘lgan farzand tarbiyasida emosional intellektning ahamiyati tahlil etiladi. Emotsional intellekt bolaning ruhiy holati, stressga chidamliligi va ijtimoiy munosabatlarida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot doirasida oiladagi tarbiya uslublari hamda ular bilan bog‘liq psixologik omillar o‘rganildi. Jadvallar yordamida tahlillar keltirildi hamda amaliy tavsiyalar berildi. Kalit so‘zlar. Oila psixologiyasi, farzand tarbiyasi, emosional intellekt, tarbiya uslublari, ijtimoiy moslashuv. Kirish. Oila inson hayotidagi eng asosiy institutlardan biri bo‘lib, unda bola tarbiyasi va uning shaxs sifatida shakllanishi jarayoni kechadi. Farzand tarbiyasida nafaqat intellektual bilimlar, balki uning hissiy holati va emosional rivojlanishi ham katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada aynan oila psixologiyasining asosiy jihatlaridan biri sifatida emosional intellekt masalasi ko‘rib chiqiladi. Adabiyotlar sharhi. O‘zbek olimlari orasida G‘.A. Abdurahmonov va U. To‘raqulov oilaviy tarbiya masalalariga e’tibor qaratib, bolaning emotsional rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganganlar. MDH davlatlari olimlaridan V.V. Koluchiy (2012) va A.L. Sidorov farzand tarbiyasida oilaning o‘rni va ijtimoiy-psixologik muhitni tahlil qilganlar. Xorijiy olimlardan esa Goleman va Salovey va Mayer o‘z tadqiqotlarida emosional intellektning asosiy komponentlarini bayon etganlar. Tadqiqot metodologiyasiTadqiqot eksperimental va korrelyatsion usullar asosida o‘tkazildi. 100 nafar o‘quvchi va ularning ota-onalari orasida so‘rovnoma o‘tkazilib, oiladagi tarbiya uslublari bilan bolaning emosional intellekti o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi. Bundan tashqari, kuzatuv va intervyu usullaridan ham foydalanildi. Tahlillar va munozara. Tadqiqot natijalari quyidagi jadvalda keltirilgan: 1-jadval. Tarbiya uslublari va bolaning emosional intellekti o‘rtasidagi bog‘liqlik Tarbiya uslubi Emotsional intellekt darajasi (o‘rtacha ball) Avtoritar 45 Demokratik 80 Beparvo 35 Himoyasiz 50 Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, demokratik uslubda tarbiyalangan bolalarda emosional intellektning yuqori darajada ekanligi kuzatiladi. Beparvo yoki avtoritar uslubdagi tarbiya esa past natijalar ko‘rsatgan. Jadvaldagi ma’lumotlarni psixologik jihatdan tahlil qilsak, turli tarbiya uslublari bolaning emosional intellekti (EI)ga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishini ko‘rish mumkin. Keling, har bir tarbiya uslubini alohida ko‘rib chiqaylik: 98 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Demokratik tarbiya (80 ball). Ushbu uslubdagi bolalar eng yuqori EI ko‘rsatkichlariga ega. Ota-onalar bolaga erkin fikrlash, o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash va boshqarish imkoniyatini beradi. Bu uslub stressga chidamlilik, empatiya va ijtimoiy muloqot qobiliyatlarini rivojlantiradi. Avtoritar tarbiya (45 ball). Qattiq nazorat va talabchanlik bilan ajralib turadi. Bolalar hissiy jihatdan bosim ostida bo‘lishlari va o‘z his-tuyg‘ularini to‘g‘ri boshqara olmasliklari mumkin. Natijada, EI darajasi o‘rtachadan past bo‘lgan. Beparvo tarbiya (35 ball). Eng past EI ko‘rsatkichlarini namoyon qilgan. Ota-onaning e’tiborsizligi bolada o‘z his-tuyg‘ularini tushunish va boshqarish qobiliyatini zaiflashtirgan. Bunday bolalar ko‘pincha o‘ziga past baho beradi va stressga chidamsiz bo‘ladi. Himoyasiz tarbiya (50 ball). Bolalar biroz yuqoriroq EI ko‘rsatkichlariga ega bo‘lsa ham, to‘liq rivojlangan emas. Haddan tashqari himoya bolani mustaqil qaror qabul qilishdan cheklaydi va hissiy moslashuvchanligini pasaytiradi. Quyidagi jadvalda tarbiya uslublari bo‘yicha treningdan oldin va keyin bolalarning emosional intellekt (EI) darajasidagi o‘zgarishlar ko‘rsatilgan: Tarbiya Treningdan oldin EI Treningdan keyin O‘sish (%) uslubi darajasi (o‘rtacha ball) EI darajasi (o‘rtacha ball) Avtoritar 45 60 +33% Demokratik 80 85 +6.25% Beparvo 35 55 +57% Himoyasiz 50 65 +30% Demokratik tarbiya eng yuqori natijaga ega bo‘lsa-da, treningdan keyin katta o‘zgarish kuzatilmagan. Chunki bu uslub allaqachon EI rivojlanishiga yordam beradi. Beparvo tarbiya uslubida eng katta o‘sish (57%) kuzatildi, chunki ota-onalar hissiy qo‘llab-quvvatlashni oshirganidan keyin bolalar EI ni rivojlantirish imkoniga ega bo‘ldi. Avtoritar va himoyasiz uslub ham sezilarli darajada yaxshilanishga erishdi, chunki bolalarga mustaqil qaror qabul qilish va his-tuyg‘ularini ifodalash imkoniyati berildi. Shuningdek, tadqiqot natijalariga ko‘ra, ota-onaning hissiy qo‘llab-quvvatlashi bolaning stressga chidamliligini oshirishiga xizmat qilishi aniqlandi. Xulosa va tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, oiladagi tarbiya uslubi bolaning emosional intellekt darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ota-onalar farzand tarbiyasida quyidagi tavsiyalarga amal qilishlari lozim:  Bolalar bilan ochiq va ishonchli muloqot olib borish;  Ularning his-tuyg‘ularini tushunish va qo‘llab-quvvatlash;  Demokratik va qo‘llab-quvvatlovchi tarbiya usullarini qo‘llash; Farza