HARBIY XIZMATCHILARDA STRESS NAMOYON BO'LISHINI NAZARIY O’RGANILISHI

Аннотация

В статье на основе изучения психологических особенностей военнослужащих проведен анализ стрессообразующих факторов, проявляющихся у них, что позволяет исследовать способы их профилактики, а также исследованы методы и средства выявления социально-психологических особенностей проявления стресса в личности военнослужащих и даны эффективные рекомендации. Ключевые слова: социальная ситуация, определение проявления уровня толерантности, психологические знания, военная служба, стресс, военнослужащий, социальная среда и факторы стресса. THEORETICAL STUDY OF STRESS MANIFESTATIONS IN MILITARY PERSONNEL Irgashev Zarif Dzhamaldinivych lieutenant colonel, deputy commander Andijan city 14014- military unit Annotation: based on the study of the psychological characteristics of military personnel, the analysis of the factors that provoke stress manifested in them makes it possible to research methods of their prevention, and methods and means of revealing the socio-psychological characteristics of the manifestation of stress in the person of military personnel are researched and effective recommendations are presented. Keywords: social situation, determination of the manifestation of the level of tolerance, psychological knowledge, military service, stress, military personnel, social environment and stress factors. Mamlakatimiz hozirgi kunda mutaxassislari stress “asr kasalligi” hozirgi davrning muhum muammolaridan biri bo’lib qolganligi xech kimga sir emas. Zero, har qanday shaxsning, xususan 102 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo harbiy faoliyat olib borayotgan xizmatchilarning ham stress holatiga tushishi nafaqat ularning yuritayotgan faoliyatiga, shuningdek ularning ruhiy va jismoniy salomatligiga ham jiddiy salbiy ta’sir etadi. Butun Jahon Sog„liqni Saqlash Tashkilotining ma„lumotlariga ko’ra mavjud kasalliklarning 65%i stress bilan bog’liq ekanligi ta’kidlanadi. Shunga ko’ra, harbiy xizmatchilarning stress holatiga tushishlari tufayli turli somatik va psixosomatik kasalliklarni orttirib olish ehtimoli bugun kunda zamonaviy psixologiyaning diqqat markazidan joy olgani bejiz emas, albatta. Demak, bugungi kun harbiy xizmatchisi stress va stressdan chiqish yo’llari haqidagi ma’lumotlarga ega bo’lishi davr taqazosidir. Biz ushbu tezisda mazkur sohaning rivoji uchun hissa qo’shmoqchi bo’lgan tadqiqotchilar uchun zarur bo’lgan ayrim metodologik muammolar bilan bo’lishmoqchimiz. Stressni klassifikatsiyalashda turli xil prinsiplarga asoslangan holda yondashiladi: 1) stressga olib keluvchi sharoit va faktorlar tahlili asosida: bular – tirik organizm butunligi va gomeostazning buzilishiga olib keluvchi stimullar; individning faoliyatini buzuvchi stimullar (maqsadning yo’qolishi, e’tiborning chalg„ishi); ijtimoiy ta’sir etuvchi stimullar (ijtimoiy konfliktlar, turmush tarzi); 2) ta’sir etuvchi kuch qanday intensivlikda ta’sir etishini hisobga olish asosida: bunda yuqori darajada ta’sir etuvchi salbiy ta’sir ruhiy emotsional jarohat chaqiradi, kam intensivlikdagi salbiy ta’sir esa frustratsiyaga olib keladi; 3) stress holatida javob reaksiyasining baholash orqali. Tug„ma shartsiz salbiy reflekslar ma’lum bir darajada stress holatini keltirib chaqiradi, shartli o’z hayotiy tajribasi davomida orttirilgan reflekslar esa boshqacha darajadagi stress holatini namoyon qiladi. 4) zo’riqish holatidagi emotsional omilning rolini tahlil qilish asosida ham stress holati yuz berishi mumkin. Ko’rinadiki, emotsional holatlarning ichida boshqalariga nisbatan stress inson hayotida juda ko’p sodir bo’ladigan kechinmalardan biri hisoblanadi. Shuning uchun ham tadqiqotlarning aksariyatida shaxs emotsional holatini o’rganishda stress muammosiga alohida dolzarb masala sifatida qaraladi. Stress va stressga barqarorlik masalalarini tadqiq etish yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar ikki asosiy natijaga erishuviga sabab bo’lgan: - birinchidan insonning stressga barqarorlik ko’rsatkichlarini, ya‟ni yuqori, o’rta va past ko’rsatkichlarni aniqlash imkonini beruvchi testologik instrumentlar ishlab chiqilgan; - ikkinchidan, shaxsning har qanday faoliyati uning stressga barqarorligi bilan bevosita yoki bilvosita bog„liq ekanligi asoslab berilgan. Boshqacharoq aytganda, shaxsning stressga barqarorligi qanchalik yuqori bo’lsa, faoliyat samaradorligi ham shunchalik yuqori bo’lishi, aksincha, stressga barqarorlik ko’rsatkichining pastligi shaxsning stress vaqtida o’z energiya va zaxiralarini salbiy psixologik holatlarni bartaraf etishga sarflashi bilan belgilanishi aniqlangan. Bugungi kun harbiy xizmatchilarining ham jismoniy, ham ruhiy salomatligi jiddiy ta’sir ko’rsatadigan stress holatlarining mavjudligi va unga nisbatan barqaror munosabat bildirish uning uchun nafaqat salomatligini asrash kaliti, balki olib borayotgan faoliyatining samarasiga ham ta’sir ko’rsatuvchi muhim omil ekanligini hisobga olgan holda bugun harbiy xizmatchilarning stressga barqarorligini tadqiqot predmeti sifatida o’rganish bugungi kunda muhim ahamiyat kasb