BIOLOGIK XILMA-XILLIKNI SAQLASH VA YO‘QOLIB BORAYOTGAN HAYVON TURLARINI MUHOFAZA QILISH

Аннотация

This article focuses on the conservation of biodiversity and the protection of endangered animal species in Uzbekistan. It discusses the unique animal species, factors contributing to their extinction, conservation measures, and the importance of scientific research. Additionally, it highlights Uzbekistan’s natural ecosystems and efforts in international cooperation. O‘zbekistonning noyob tabiiy sharoitlari – cho‘llari, tog‘lari, daryo va ko‘l havzalari – biologik xilma-xillikning boy manbai hisoblanadi. Mamlakatimiz hududida 27 mingdan ortiq hayvon turlari, shu jumladan 700 ga yaqin umurtqali hayvonlar, ya’ni sutemizuvchilar, qushlar, sudraluvchilar, amfibiyalar va baliqlar yashaydi. Bu xilma-xillik nafaqat ekologik 115 muvozanatni ta’minlaydi, balki qishloq xo‘jaligi, turizm va ilmiy tadqiqotlar uchun muhim resurslardir. Biroq, so‘nggi o‘n yilliklarda urbanizatsiya, qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi, iqlim o‘zgarishi va brakonerlik tufayli ko‘plab hayvon turlari yo‘qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Ushbu maqola orqali O‘zbekistonda biologik xilma-xillikni saqlash va yo‘qolib borayotgan turlarni muhofaza qilish bo‘yicha dolzarb muammolar va yechimlarni ko‘rib chiqamiz. O‘zbekiston faunasining xilma-xilligi Markaziy Osiyoning eng muhim ekotizimlaridan biridir. Mamlakat hududida Qizilqum cho‘li, Ustyurt platosi, G‘arbiy Tyan-Shan tog‘lari va Amudaryo havzasi kabi noyob yashash muhitlari joylashgan. Bu hududlar qor yo‘lbarsi (Panthera uncia), sayg‘oq (Saiga tatarica), Buxoro bug‘usi (Cervus elaphus bactrianus), O‘rta Osiyo kobrasi (Naja oxiana) va turkiston sassiqko‘zi (Vormela peregusna) kabi noyob turlarni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Qizil kitobiga 200 ga yaqin hayvon turlari kiritilgan bo‘lib, ularning aksariyati xalqaro Qizil ro‘yxat (IUCN Red List) mezonlari bo‘yicha yo‘qolib ketish xavfi ostida deb baholanadi. Masalan, sayg‘oqning global populyatsiyasi so‘nggi 20 yilda 90% ga kamaygan, bu esa uni “jiddiy xavf ostida” (Critically Endangered) toifasiga kiritadi. Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlarning asosiy tahdid omillari orasida yashash muhitining yo‘qolishi birinchi o‘rinda turadi. O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi rivojlanayotgan mamlakat sifatida ekin maydonlarini kengaytirish va urbanizatsiya jarayonlari tabiiy yashash muhitlarini qisqartirmoqda. Masalan, Amudaryo daryosidagi suv resurslarining kamayishi Buxoro bug‘usi va boshqa suvga bog‘liq turlarning yashash muhitini xavf ostiga qo‘ymoqda. Qizilqum va Ustyurtdagi cho‘l ekotizimlari esa chorvachilik va konchilik faoliyati tufayli degradatsiyaga uchramoqda. Iqlim o‘zgarishi bu jarayonlarni yanada kuchaytiradi. Haroratning ko‘tarilishi va yog‘inlarining kamayishi cho‘l va yarim cho‘l hududlarida suv resurslarining qisqarishiga olib keladi, bu esa hayvonlarning ko‘chish va ko‘payish sikllariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Brakonerlik va noqonuniy savdo ham katta muammo sifatida qolmoqda. Qor yo‘lbarsi kabi yirtqichlarning terisi va suyaklari, shuningdek, noyob qushlarning patlari va boshqa hayvonlarning qismlari xalqaro bozorlarda yuqori narxlarda sotiladi. O‘zbekiston xalqaro CITES (Yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosiga oid konvensiya) konvensiyasi a’zosi bo‘lsa-da, noqonuniy ov va savdo holatlari hali ham uchraydi. Masalan, O‘rta Osiyo kobrasi va boshqa zaharli ilonlarning zahari tibbiyotda ishlatilishi tufayli ularni noqonuniy ovlash holatlari ko‘paymoqda. O‘zbekiston hukumati va ilmiy jamoatchilik biologik xilma-xillikni saqlash uchun bir qator choralar ko‘rmoqda. Mamlakatda 9 ta qo‘riqxona, 2 ta milliy bog‘ va bir qator tabiiy yodgorliklar mavjud. Surxon qo‘riqxonasi, Zarafshon qo‘riqxonasi va Chatqol biosfera rezervati kabi hududlar noyob turlarni muhofaza qilishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Surxon qo‘riqxonasida qor yo‘lbarsi va boshqa tog‘ hayvonlarining populyatsiyasi monitoring qilinadi. Qo‘riqxonalar tashqarisida esa maxsus muhofaza zonalari tashkil etilib, mahalliy aholi bilan hamkorlikda brakonerlikka qarshi kurash olib borilmoqda. Tutqinlikda ko‘paytirish dasturlari ham muhim yutuqlarga erishmoqda. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti sayg‘oq va Buxoro bug‘usi kabi turlarni tutqinlikda ko‘paytirish bo‘yicha loyihalarni amalga oshiradi. Bu dasturlar turlarning genetik xilma- xilligini saqlash va ularni tabiiy muhitga qaytarish imkonini beradi. Masalan, Ustyurt platosida sayg‘oq populyatsiyasini tiklash bo‘yicha xalqaro loyihalar WWF (Butunjahon yovvoyi tabiat 116 jamg‘armasi) va IUCN bilan hamkorlikda olib borilmoqda. Ushbu loyihalar doirasida sun’iy yo‘ldosh yordamida hayvonlarning migratsiya yo‘llari kuzatiladi va ularning yashash muhitini himoya qilish uchun maxsus choralar ko‘riladi. Ilmiy tadqiqotlar biologik xilma-xillikni saqlashning asosiy omilidir. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti mamlakatdagi hayvon turlarining populyatsiya dinamikasini o‘rganish, ularning genetik xilma-xilligini tahlil qilish va ekologik moslashuvchanligini baholash bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar