ONA TILI TA’LIMIDA DIKTANTNING O‘RNI

Аннотация

This article explores the role and importance of dictation in native language education. Dictation is considered as one of the traditional and effective tools of native language education, but there are different opinions about its place and influence in modern pedagogical practice. The article explores the application, types, didactic significance of dictation and its role in improving student literacy based on literature analysis. Methodological, scientific-theoretical and practical conclusions have been presented about the role and significance of the dictation in the education of the native language. Keywords. Dictation, native language education, literacy, spelling, written speech, assessment, pedagogical technology, educational methodology. Ona tili ta’limida savodxonlikni oshirish har doim dolzarb masalalardan biri bo‘lib kelgan. Bu jarayonda diktant savodxonlikni tekshirish va rivojlantirishning an'anaviy usullaridan biri hisoblanadi. Diktant, ya'ni o‘qituvchi tomonidan o‘qib berilgan matnni yozib olish, o‘quvchilarning yozma savodxonligini rivojlantirish, imlo qoidalarini o‘zlashtirish va mustahkamlash vositasi sifatida keng qo‘llaniladi [1]. Ta'lim tizimidagi zamonaviy yondashuvlar va innovatsion metodlar joriy etilayotgan davrda diktantning an'anaviy o‘quv vositasi sifatidagi o‘rni va zamonaviy didaktik ahamiyati qayta ko‘rib chiqilmoqda. Ayrim olimlar diktantni eskirgan usul deb hisoblasa, boshqalari uni savodxonlikni rivojlantirishning eng samarali vositalaridan biri sifatida e'tirof etadilar. Ushbu qarama-qarshi qarashlar diktantning zamonaviy ta'lim tizimidagi o‘rni haqida yanada chuqurroq tadqiqot o‘tkazish zarurligini belgilaydi [2]. Tadqiqot metodologiyasi sifatida ilmiy adabiyotlarni qiyosiy-tahliliy o‘rganish, tarixiy- qiyosiy va tizimli tahlil metodlaridan foydalanildi. O‘zbek, rus va xorijiy manbalar tadqiq etildi va diktantning turli ta'lim tizimlaridagi o‘rni va roli tahlil qilindi. O‘zbek tilshunosligida diktant masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlar orasida Qudratov va Yahyonning (2018) “Ona tili o‘qitish metodikasi” asarida diktantning o‘zbek tili ta'limidagi o‘rni, uning turlari va o‘tkazish metodikasi batafsil yoritilgan [3]. Mualliflar diktantni o‘quvchilarning imloviy savodxonligini rivojlantirishning asosiy vositalaridan biri sifatida ta'riflaydilar. Shuningdek, Abdullayeva (2020) "Zamonaviy ona tili ta'limida innovatsion yondashuvlar" nomli monografiyasida an'anaviy usullarni, jumladan diktantni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan birlashtirish usullarini taklif etadi [4]. Rus tilshunosligida Razumovskaya (2019) “Диктант как средство формирования орфографической грамотност” nomli tadqiqotida diktantning til ta'limidagi ahamiyatini keng ko‘lamda o‘rgangan [5]. Muallif diktantning nafaqat tekshiruv vositasi, balki o‘qitish metodi sifatida ham samarali ekanligini ta'kidlaydi. Xorijiy manbalarga kelsak, Smith (2021) "Dictation as a Language Learning Tool" asarida diktantning chet tillarni o‘qitishdagi rolini tadqiq etgan [6]. Tadqiqotchi diktant nafaqat imlo qoidalarini, balki tinglab tushunish, grammatik va leksik bilimlarni mustahkamlashda ham samarali vosita ekanligini isbotlaydi. Chen va Liao (2017) “The Role of Dictation in Language Learning” maqolasida turli yoshdagi o‘quvchilar uchun diktantning samaradorligini eksperimental tadqiqotlar asosida o‘rgangan [7]. Ularning xulosalariga ko‘ra, diktant yosh o‘quvchilarda fonetik va imloviy qobiliyatlarni shakllantirishda, o‘rta va yuqori sinf o‘quvchilarida esa grammatik bilimlarni mustahkamlashda samarali ekan. Diktantning turlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha Johnson (2020) “Types and Functions of Dictation in Modern Language Teaching” nomli tadqiqotida batafsil ma'lumot beradi [8]. Muallif oddiy diktant, ijodiy diktant, tanlab yozish diktanti, erkin diktant va boshqa turlarning xususiyatlarini tahlil qiladi va ularning qo‘llanilishi bo‘yicha tavsiyalar beradi. Zamonaviy texnologiyalar bilan diktantni integratsiyalash masalalari Novak (2022) “Digital Tools for Dictation in Language Classrooms” asarida yoritilgan [9]. Muallif raqamli texnologiyalardan foydalangan holda diktantni o‘tkazish usullarini taklif etadi va ularning ta'lim jarayonidagi afzalliklarini ko‘rsatadi. 876 O‘zbek tilida diktantning o‘quv materiallarida tutgan o‘rni masalasi Alimova (2021) “O‘zbek tili darsligida diktant materiallarining tahlili” monografiyasida tadqiq etilgan [10]. Tadqiqotchi diktant matnlarini tanlab olishning ilmiy-metodik asoslarini va diktant matnlarining samaradorligini oshirish yo‘llarini ko‘rsatib bergan. Ushbu adabiyotlar tahlili diktantning til ta'limidagi o‘rni va ahamiyatini turli nuqtai nazardan tushunishga imkon beradi. Keyingi bo‘limlarda bu tadqiqotlar natijalariga asoslanib, diktantning ona tili ta'limidagi o‘rni va uning samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili natijalariga ko‘ra, diktant ona tili ta'limida bir necha muhim vazifalarni bajaradi. Diktant o‘quvchilarning imloviy