O‘QUVCHILARDA MUMTOZ JANRLARNI O‘QISH VA TAHLIL QILISH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

В статье обсуждается важность чтения классических жанров среди учащихся, повышения их художественного духа и развития навыков аналитического мышления. Ключевые слова. Классическая литература, классические жанры, лирический, епос, драматический, контекст произведения, авторский стиль, обьект анализа, художественный дух, аналитического мышление. TO DEVELOP STUDENTS’ SKILLS IN READING AND ANALYZING CLASSICAL GENRES Toshtemirova Munisa Gulomjon qizi, master's student of the Uzbek-Finnish pedagogical institute Scientific supervisor: Sulaymonov Isroil, doctor of philology Annotation. This article discusses the importance of reading classical genres among students, enhancing their artistic spirit, and developing analytical thinking skills. Keywords. Classical literature, classical genres, lyrical, epic, dramatic, context of the work, authorial style, object of analysis, artistic spirit, analytical thinking. 795 Adabiyot badiiy adabiyotning tarixiy taraqqiyot jarayonini o‘rganadi va o‘rgatadi. Har bir xalqning o‘z tarixi, madaniyati, san’ati va adabiyoti bor. Shunga ko‘ra adabiyot ma’lum bir xalqning nomi bilan ataladi. Har bir xalq, uning katta-kichikligidan qat’iy nazar, jahon adabiyoti xazinasiga o‘z hissasini qo‘shadi. Shunga ko‘ra, alohida xalqlarning nomi bilan atalgan adabiyotlar ayni chog‘da umumjahon ilm-fani, san’ati va adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qo‘shadi, buyuk olimlarni, san’atkorlarni va yozuvchilarni yetishtiradi, boshqa xalqlar bilan yaqindan aloqada bo‘ladi. O‘zbek xalqi ma’naviy madaniyatining katta va ajralmas bir qismi o‘zbek mumtoz adabiyotidir. O‘zbek mumtoz adabiyoti o‘tmishda yaratilgan turli tur va janrdagi badiiy asarlarni o‘rganadi. Lirika va epos o‘tmish o‘zbek adabiyotining asosiy turlaridir. G‘azal, musta’zod, muhammas, musaddas, noma, ruboiy, doston, masal, hikoya va boshqalaresa keng tarqalgan adabiy janrlardir. O‘zbek mumtoz adabiyoti o‘zining tarixiy rivojlanishida bir necha muhim bosqichlarni o‘z ichiga oladi: Qadimgi davrlar: O‘zbek mumtoz adabiyotining ilk namunalari, jumladan, O‘rta Osiyo xalqlari tilida yaratilgan qissa va she’rlar, asosan, IX-X asrlarga to‘g‘ri keladi. Tug‘rova davri: XIV-XVI asrlarda Amir Temur va uning avlodlari hukmronligi davrida adabiyot rivojlandi. Bu davrda Alisher Navoiyning asarlari o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yuksak cho‘qqisi sifatida e’tirof etilgan. Yangilanish davri: XVII-XIX asrlarda asar yozuvchilar yangi janrlar va uslublarni ishlab chiqa boshladilar. O‘zbek adabiyotida folklor unsurlarining ko‘pligi va uning tasviriy til va ramzlar orqali ifodalanishi muhim ahamiyatga ega. O‘zbek mumtoz adabiyotida bir nechta asosiy janrlar mavjud bo‘lib, bular quyidagilardir: She’riyat. O‘zbek mumtoz adabiyotining eng muhim va yuksak janri hisoblanadi. O‘z ichida hissiy tuyg‘ularni aks ettiradi. Asarlar ko‘pincha lirik mavzularni, muhabbat, tabiat va mavjudotlar haqidagi hissiyotlarni o‘z ichiga oladi. Alisher Navoiy, Bobur va Abdurauf Fitrat kabi shoirlar bu janrda o‘zlarining yuksak asarlarini yaratganlar. O‘quvchilarga lirik asarlarni o‘qitish orqali ularning his-tuyg‘ularini ifodalashlariga yordam berish mumkin. Proza. O‘zbek prozasi XV asrdan boshlab taraqqiy eta boshladi. Abdurahim Tursuniy, G‘afur G‘ulom va Abdulla Qodiriy kabi adiblar mumtoz prozada hikoyalar yaratgan. Ular xalqning o‘zligi va urf-odatlarini o‘z asarlarida aks ettirdilar. Bu janr o‘quvchilarga ko‘proq kontekstni va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni taqdim etadi. Drama. Mumtoz adabiyotda drama, ya’ni sahna ishlari ham muhim o‘rin egallaydi. Ulug‘bek va G‘iyosiddin Jamolning dastlabki ijodlari o‘zbek drama san’atining rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Bu janr orqali o‘quvchilar sahna san’ati bilan tanishadilar. Mumtoz adabiyot insoniyat madaniyatining ajralmas bo‘lagi bo‘lib, u o‘z ichiga turli janrlarni qamrab oladi. Mumtoz janrlar, xususan, lirik, epik va dramatik asarlar, o‘quvchilarda nafaqat o‘qish ko‘nikmalarini, balki tahlil qilish qobiliyatlarini ham rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mumtoz janrlar, asosan, inson ruhiyatini, tabiatni, tarixni va zamonaviy muammolarni o‘z ichiga oladi. Ular o‘quvchilarga: Adabiy asarlar orqali insoniy his-tuyg‘ularni tafakkur qilish va ularning murakkabligini tushunishga yordam beradi. Tafakkur orqali kishi odam va olam sirlarini o‘rganishda o‘zidan oldingi qarashlar, tushunchalar va farazlarning qanchalik to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini belgilab oladi. Bu haqiqatni hazrati Navoiy bundan necha yuz yillar ilgari: “Har ishniki qilmish odamizod, tafakkur birla bilmish odamizod”, - deya ifodalagan [1, 122 b.]. O‘zbek tilining naqadar boyligini ko‘rsatadi, uning go‘zalligini oshiradi, shuningdek, boshqa tillardagi asarlarni o‘qish va tadqiq qilishda yo‘l ko‘rsatadi. O‘qilgan asarlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Mumtoz adabiyot, asosan, o‘zbek xalqining tarixiy, madaniy va badiiy rivojlanishining ajralmas qismi ham hisoblanadi. Mumtoz janrlarni o‘qitish o‘quvchilarda nafaqat adabiy bilimlarn