QORAQALPOQ BOTIRLIK ERTAKLARINING KOMPOZITSIYASI HAQIDA

Аннотация

This article analyzes the general similarities, differences, and interrelationships of Karakalpak folk proverbs and sayings with other folklore genres. In particular, the harmony of form and content with such genres as fairy tales, epics, riddles, and legends is highlighted. Keywords. Proverb, folklore, oral creativity, intergenre connections, fairy tale, legend, epic, riddle. 331 “Uzoq tarixiy taraqqiyot davomida yagona badiiy tizim va janrlar tarkibi yuzaga kelganligi xalq og‘zaki ijodi donishmandligidek qadimiy manaviyat merosi janrlararo munosabat aspektida o‘rganilar ekan, bizgacha yetib kelgan turli namunalar butun bir etnosqa taalluqli bo‘lgan madaniy rivojlanish tarixi haqida ham tasavvur hosil qilishga yordam beradi” [1, 30]. Xalq og‘zaki ijodi turli janrlardan tashkil topgan bo‘lib, ularning har biri xalq tafakkuri, hayotiy tajribasi va dunyoqarashini aks ettiradi. Ushbu janrlar ichida maqollar alohida o‘rin tutadi, chunki ular xalq donishmandligini, ma’naviy qadriyatlarini va axloqiy mezonlarini qisqa va lo‘nda shaklda ifodalashga xizmat qiladi. “Maqollar shaklan ixcham bo‘lsalar-da, badiiyatiga ko‘ra yuksak obrazlilikka egadirlar” [4, 295]. Maqollar boshqa folklor janrlari – ertaklar, dostonlar, topishmoqlar va afsonalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular bilan ma’nosi, vazifasi va shakliy xususiyatlari jihatidan o‘zaro aloqadorlik kasb etadi. Ushbu maqolada qoraqalpoq xalq naql-maqollarning folklorning boshqa janrlari bilan munosabatlari, ularning o‘zaro bog‘liqlik darajasi va farqlari tahlil qilinadi. Maqollarning umumiy xususiyatlari va janrlararo bog‘liqlik; Maqollar xalqning hayotiy tajribasi asosida shakllangan bo‘lib, ularning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Ixchamlik – qisqa va lo‘nda shaklda bo‘lishi; Obrazlilik – badiiy vositalar orqali tasviriy kuchga ega bo‘lishi; Didaktiklik – pand-nasihat va axloqiy qadriyatlarni targ‘ib etishi; Umumiylik – ko‘plab xalqlarda o‘xshash shaklda uchrashi; Maqollar boshqa janrlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ularning barchasi xalq tafakkurining natijasi sifatida paydo bo‘lgan. Ko‘plab folklor janrlarida maqollar qatnashadi yoki ular bilan mustahkam bog‘lanib ketgan. "Folklor janrlari bir-biridan mazmun va badiiy xususiyatlari bilan farq qiladi. Masalan: she’rning dostondan, dostonning maqoldan, maqolning ertakdan farqi shunda. Albatta, ularning badiiyligida farq bo‘lsa-da, mazmunida, g‘oyaviy yo‘nalishida qandaydir yaqinlik bo‘lishi mumkin” [2; 67]. Maqollarning boshqa folklor janrlari bilan aloqadorligi: 1. Maqollar va ertaklar. Ertaklar xalq ijodining eng keng tarqalgan janrlaridan biri bo‘lib, ular axloqiy-me’yoriy qadriyatlarni yosh avlodga yetkazish vositasi hisoblanadi. Maqollar esa ushbu qadriyatlarni qisqa va lo‘nda shaklda ifodalaydi. Ertaklarning ko‘plab turlarida maqollar hikmatli so‘z sifatida ishlatiladi. O‘xshashliklar: -Ikkalasi ham tarbiyaviy mazmunga ega. -Ikkalasi ham xalq donishmandligini aks ettiradi. -Ertaklarda ko‘pincha qahramonlar maqollar orqali donishmandlik namoyon qiladi. Farqlar: -Ertaklar odatda uzoq hikoya shaklida bo‘lsa, maqollar ixcham va qisqa bo‘ladi. -Ertaklar fantastik yoki sarguzasht voqealarni o‘z ichiga oladi, maqollar esa aniq hayotiy tajribaga asoslanadi. Misol: “Miyneti azdıń miywası az” [3; 174] maqoli ko‘plab ertaklarda qahramonlarning donoligini ifodalashda ishlatiladi. 2. Maqollar va dostonlar. Dostonlar xalq qahramonlarining hayoti, jasorati va sarguzashtlarini aks ettiruvchi epik janr hisoblanadi. Ular tarixiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, maqollar bilan bog‘liq holda rivojlanadi. O‘xshashliklar: -Ikkalasi ham xalq tafakkurini aks ettiradi. -Ikkalasi ham ma’naviy qadriyatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Farqlar: -Dostonlar keng hajmli bo‘lib, uzoq vaqt davomida hikoya qilinadi. -Maqollar mustaqil hikmatli so‘z bo‘lib, tez va lo‘nda ifodalanadi. Misol: 332 Alpomish dostoni qahramonlari ko‘pincha maqollar orqali donoligini namoyon qiladi, masalan: “Dushpanǵa isenbe, suwǵa súyenbe” 3. Maqollar va topishmoqlar. “Albatta, topishmoq ham, maqol ham alohida-alohida mustaqil janrlar bo‘lib, ularni bir- birlariga aralashtirib yuborish mumkin emas.”[5; 35] Topishmoqlar turli narsalar yoki hodisalar haqida savol-javob shaklidagi tasviriy iboralar bo‘lib, ular bolalar tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘xshashliklar: -Ikkalasi ham xalq og‘zaki ijodining qisqa janri hisoblanadi. -Ikkalasi ham obrazlilik va poetik vositalardan foydalanadi. Farqlar: -Maqollar hikmatli xulosa chiqarsa, topishmoqlar mantiqiy fikrlashga undaydi. - Maqollarning ma’nosi aniq bo‘lsa, topishmoqlar yashirin ma’noga ega. Misol: Topishmoq: “Tawdan bálent, saydan tereń” (Aqıl) [3; 380] Maqol: “Aqıllıda ashıw bolmas” [3; 140] 4. Maqol va afsona Maqol va afsona janrlari xalq og‘zaki ijodining muhim turlaridan bo‘lib, ular bir-biriga bog‘liq, lekin har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ularning o‘zaro munosabatini quyidagi jihatlar orqali tushunish mumkin: Maqol va afsonaning umumiy jihatlari; -Hayotiy tajriba va donish