OʻZBEK VA TURK TILLARIDA “KOʻZ” KOMPONENTLI IBORALAR HAQIDA (A.Qahhorning “Oʻg‘ri” va Rashot Nuri Guntekinning “Choliqushi” asarlari misolida)

Аннотация

В данной статье анализируется употребление выражений с компонентом глаз в узбекском и турецком языках в повести «Угри» Абдулла Каххор и в произведениях турецкого писателя Рашода Нури Гюлтекина «Чаликуши» и сфера их применения. Мы видим, что выражения, связанные с глазом, в узбекском и турецком языках имеют разные оттенки смысла. В лингвистике идиомы также играют важную роль в создании символических и образных значений. В данной работе демонстрируются уникальные особенности обоих языков путем анализа структуры и значений выражений, выраженных через глазной компонент, а также их связи с народной культурой. 631 Ключевые слова. Глаза, выражение, культура, символизм, эмоция, психологический образ, культурные различия. ON PHRASES WITH EYE COMPONENTS IN UZBEKISTAN AND TURKISH LANGUAGES (As an example of A.Kahkhor’s story “The thief” and Rashot Nuri Gultek’s works “Cholikush”) Tursunboyeva Zuhra Normatovna, Tutor, Faculty of Languages, Uzbek-Finnish pedagogical institute Annotation. This article analyzes the use of eye-related expressions in the Uzbek and Turkish languages in the story of Abdullah Kahhornig the Thief and in the works of the Turkish writer Raşot Nuri Guntekin "Çolikushi" and their scope of application. We can see that eye-related expressions in the Uzbek and Turkish languages express different shades of meaning. Expressions also play an important role in creating symbolic and figurative meanings in linguistics. In this work, the specific features of both languages are shown by analyzing the structure, meanings and their connection with folk culture of expressions expressed through the eye component. Keywords. Eye, expression, culture, symbolism, emotion, psychological image, cultural difference. Frazeologizmlar – barqaror birliklar boʻlib, ular nutqqa koʻchganda yorqinlik, aniqlik va ta’sirchanlik bagʻishlaydi. Nutqda frazeologik birliklardan foydalanish tilni boyitadi, uni rang- barang va jozibador boʻlishiga xizmat qiladi. Frazeologiya har qanday tilning eng boy xazinasi hisoblanadi. Shu bilan birga, frazeologik birliklar nafaqat ifoda vositasi, balki ma’lum bir xalq uchun ahamiyatga molik boʻlgan ma’nolarni aks ettiruvchi milliy madaniyat koʻzgusidir. Frazeologizm, frazeologik birlik, frazema – ikki yoki undan ortiq soʻzdan tashkil topgan, maʼno jihatdan oʻzaro bogʻliq soʻz birikmasi yoki gapga teng keladigan, yaxlitligicha koʻchma maʼnoda qoʻllanadigan va boʻlinmaydigan, barqaror (turgʻun) bogʻlanmalarning umumiy nomidir [4, 26 b.]. Oʻzbek va turk tillari turkiy oilaga mansub boʻlib, bu tillarda “koʻz” soʻzi bilan bog‘liq koʻplab iboralar mavjud. Masalan, Oʻzbek va Turk tillarida qoʻllaniladigan “koʻz” komponentli iboralari oʻxshash boʻlib, ular deyarli bir xil ma’noda qoʻllaniladi [6, 162 b.]. Quyida har ikkala tilda ham ishlatilishi mumkin boʻlgan “koʻz” komponentli somatik iboralarni ikki tildagi variantlarini koʻrib chiqamiz: Koʻz tegmasin / Naazar değmesin – yomon koʻzdan saqlash ma’nosida ishlatiladi. Nazardan saqlansin, koʻz qadamasin / nazar almasın Koʻz ochmoq / Göz açmak – biror narsani tushuna boshlash, bilimga ega boʻlish. Fahmlamoq, idrok etmoq / idrak etmek, farkına varmak, koʻzdan kechirmoq / Gözden geçirmek – diqqat bilan tekshirib chiqmoq. Sinchiklab oʻrganmoq, koʻrib chiqmoq / incelemek, kontrol etmek koʻz oldida / Göz önünde – kimningdir koʻrish doirasida yoki xayolida mavjud boʻlish. Xayolda, nazar oldida / akılda, hafızada Koʻz-quloq boʻlmoq / Göz kulak olmak – e’tibor bilan kuzatmoq, g‘amxoʻrlik qilmoq. Diqqat bilan qaramoq, kuzatmoq / dikkat etmek, ilgilenmek Koʻz yumib turmoq / Göz yummak – biror xatoni bilib turib, unga e’tibor bermaslik. E’tiborsiz qoldirmoq, bilmaganga olish / görmezden gelmek, aldırmamak kabi misollar keltirishimiz mumkin. Oʻzbek va turk adabiy asarlarida ko‘z lingvomadaniy tushuncha sifatida eng koʻp qoʻllaniladigan vositalardan biri hisoblanadi. Ularning asarlarini qiyosiy oʻrganadigan boʻlsak, har ikki tilda ham koʻz komponentli iboralarning bir-biriga yaqin ma’nolarda ishlatilganligini koʻrishimiz mumkin. Misol tariqasida oʻzbek adibi Abdulla Qahhorning “Oʻg‘ri” hikoyasi va turk 632 yozuvchisi Reşat Nuri Guntekinning “Çalıkuşu” asarida koʻz komponentli iboralari keng qoʻllanganligini koʻrishimiz mumkin. Abdulla Qahhorning “Oʻg‘ri” hikoyasida koʻz orqali qahramonlarning ruhiy holatlari, ular tomonidan amalga oshirilgan harakatlarning ma’nosi va ichki kechinmalari aks ettirilgan. “Oʻg‘ri” hikoyasida shunday yozilgan: Qobil boboning qoʻshnisi- burunsiz ellikboshi kirdi. U og‘ilga kirib teshikni, hoʻkiz bog‘langan ustunni diqqat bilan koʻzdan kechirdi [1, 16 b.]. Bunda “koʻzdan kechirmoq” iborasi diqqat bilan qaramoq, sinchiklab qaramoq ma’nolarida qoʻllangan. Iboralarning qoʻllashdan maqsad adib asarning badiiyligini buzmaslik uchun ham “koʻzdan kechirmoq” iborasini qoʻllagan. Asarni oʻqigan insonni bunga qiziqtirish uchun ham bu usul juda qoʻl kelgan va asar jozibasini oshirgan. Asarda koʻz bilan bog‘liq juda koʻplab iboralarni misol sifatida koʻrsa