Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ABDULLA QAHHOR ASARLARI TILINING SOTSIOLINGVISTIK TAHLIL
Ergashova Muhayyo Azim qizi · SOSYOLİNGİSTİK ANALİZI (O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi) · Ergashova Muhayyo Azim kızı (O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi) · СОЦИОЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ (O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi) · Эргашова Мухайё Азим кызы (O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi)
Для учителей · 2026
Аннотация
В данной статье проводится социолингвистический анализ языка произведений Абдуллы Каххара. Рассматриваются речевые особенности представителей различных социальных слоёв, диалектные элементы и стилистические аспекты, отражённые в его произведениях. Также анализируются живость диалогов, формальные и неформальные формы речи, элементы иронии и юмора в контексте языковых норм. Результаты исследования показывают, что язык Абдуллы Каххара внёс значительный вклад в развитие узбекского литературного языка и является ценным объектом для социолингвистического изучения. Ключевые слова. Абдулла Каххар, социолингвистика, литературный язык, социальные слои, диалектные особенности, стилистические аспекты, народная речь, формальный и неформальный стиль. 690 SOCIOLINGUISTIC ANALYSIS THE LANGUAGE OF ABDULLA QAHHAR’S WORKS Ergashova Mukhayyo Azim kizi, student of the Uzbek-Finnish pedagogical institute Annotation. This article presents a sociolinguistic analysis of the language used in the works of Abdulla Qahhor. It examines the speech characteristics of different social groups, dialectal elements, and stylistic features reflected in his works. The study also analyzes the liveliness of dialogues, the use of formal and informal speech, as well as elements of irony and humor in relation to linguistic norms. The findings indicate that Abdulla Qahhor's language has made a significant contribution to the development of Uzbek literary language and serves as a valuable source for sociolinguistic research. Keywords. Abdulla Qahhor, sociolinguistics, literary language, social groups, dialectal features, stylistic aspects, folk speech, formal and informal style. O‘zbek adabiyotining ulug‘ namoyondalaridan biri Abdulla Qahhor o‘zining realistik hikoyalari va romanlari bilan xalq hayotini aniq va yorqin aks ettirgan adiblardan biridir. Uning asarlari nafaqat badiiy jihatdan, balki tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham qimmatlidir. Ayniqsa, uning tili sotsiolingvistik jihatdan o‘rganishga boy material taqdim etadi. Ushbu maqolada Abdulla Qahhor asarlarining tiliga sotsiolingvistik yondashuv orqali baho berilib, undagi ijtimoiy qatlamlar, dialektal xususiyatlar va nutq uslublari tahlil qilinadi. Sotsiolingvistika tilning jamiyat bilan o‘zaro aloqasini, ijtimoiy guruhlar tilidan foydalanish xususiyatlarini, nutq madaniyati va uslublarini o‘rganadigan fan hisoblanadi. Adabiy til esa badiiy asarlarda qanday aks etishi, unda turli ijtimoiy qatlam vakillarining nutqi qay tarzda ifodalangani muhim masala sanaladi. Abdulla Qahhor asarlarida ham bunday sotsiolingvistik jihatlar yorqin namoyon bo‘ladi. Adib asarlarida turli ijtimoiy qatlam vakillarining nutqi realistik tarzda berilgan. Masalan: Oddiy xalq nutqi: “O‘g‘ri” hikoyasida dehqonlar va oddiy ishchilarning nutqi oddiy, xalqona so‘zlashuv uslubida ifodalangan. Unda mahalliy shevaga xos so‘zlar, qisqartmalar va emotsional ifodalar mavjud. Asarning o‘zini oladigan bo‘lsak, epigrafning o‘zida maqoldan foydalanilgan. Ortiqcha so‘zlarsiz, aniq va tushunarli ifodalangan: Otning o‘limi itning bayrami. Yoki “O‘ynashmagil arbob bilan, seni urar har bob bilan” kabi maqolaning ham qo‘llanilganligi fikrimiz dalilidir. Mana shu jumla orqali ham asarni tushunib olishi mumkin. “Sinchalak” qissasida o‘qimishli insonlarning nutqi me’yoriy adabiy til me’yorlariga yaqin bo‘lib, unda aniq fikrlash va mantiqiy izchillik seziladi. Harbiy xizmatchilar nutqi: “Qo‘shchinor chiroqlari” romanida harbiy xizmatdagi qahramonlarning nutqida keskinlik, buyruq ohanglari va qisqa gaplar ustunlik qiladi. Dialektal xususiyatlar va mahalliy lahjalarning aks etishi: Abdulla Qahhor o‘z asarlarida o‘zbek tilining turli shevalarini mahorat bilan ishlatgan. Bu, ayniqsa, qishloq aholisi bilan bog‘liq sahnalarda ko‘zga tashlanadi. Masalan: “O‘g‘ri” hikoyasida dehqonlarning so‘zlashuvi Farg‘ona shevasiga yaqin bo‘lib, “kelyapsan” o‘rniga “kelyapsiz”, “bo‘lyapti” o‘rniga “bo‘layatgan” kabi shakllarni ko‘rish mumkin. Sinchalak” qissasida ba’zi qahramonlarning nutqida Toshkent shevasiga oid so‘zlar ham uchraydi. Masalan: Unday so‘zining o‘rniga undoq; bunday o‘rniga esa bundoq shaklida ko‘zga tashlanadi.[1,23.] Bu jihatlar yozuvchi asarlarining tabiiyligini oshiradi va qahramonlarning individual nutq xususiyatlarini ochib beradi. Abdulla Qahhor tilidagi uslubiy xususiyatlar. Yozuvchi tili uslubiy jihatdan boy va rang- barangdir. Uning asarlarida dialoglar jonliligi – qahramonlarning nutqi orqali ularning xarakteri ochib beriladi. Salbiy va ijodiy qahramonlarni nutqi orqali farqlaymiz. Masalan, Sinchalak qissani olsak, salbiy obraz Qalandarov va Zulfiqarov ijobiylari esa Saida Nosirov misolda ko‘rishimiz mumkun : Hazil va kinoya – sotsiolingvistik jihatdan bu uslub oddiy xalq nutqiga yaqin bo‘lib, o‘quvchiga ta’sirini oshiradi. Rasmiy va norasmiy uslub – qahramonlar nutqida rasmiylik yoki oddiylik darajasi muhit va sharoitga qarab o‘zgarib turadi. Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotining 691 realistik yo‘nalishdagi yirik vakillaridan biri bo‘lib,
Доказательный фрагмент
«В данной статье проводится социолингвистический анализ языка произведений Абдуллы Каххара.»
Образец извлечения
Демо-превьюВ данной статье проводится социолингвистический анализ языка произведений Абдуллы Каххара. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Abdulla Qahhor, sociolinguistics, literary language, social groups, dialectal, uslubiy jihatlar, dialektal xususiyatlar, adabiy til, rasmiy va norasmiy uslub., Kalit so‘zlar. Abdulla Qahhor, xalqona nutq, ijtimoiy qatlamlar, sotsiolingvistika
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025