KAZAK TÜRKÇRSİ DİYALEKTLERİN TASNİFİ

Аннотация

Kazakh Turkic, a member of the Kipchak branch of the Turkic language family, has developed various regional variants, or dialects, due to its historical use across a wide geographical area, interactions with different ethnic groups, and the influence of a nomadic lifestyle. This article explores the efforts to classify the dialects within Kazakh Turkic and presents a comparative analysis of different linguists' approaches to the subject. Systematic field studies initiated during the Soviet Union era provided foundational data for the emergence of Kazakh dialectology as a scientific discipline. The article particularly focuses on the classification methods of prominent scholars such as S. Amanzholov, J. Doskaraev, N. T. Sauranbayev, and G. Musabayev, examining the phonetic, morphological, and lexical elements underlying these categorizations. Additionally, the interaction between the local vernaculars of Kazakh and its literary language, along with the historical and social context of this interaction, is discussed. In this context, dialect research is evaluated not only in linguistic terms but also from cultural and sociological perspectives. Keywords: Kazakh Turkic, dialectology, dialect studies, vernaculars, Soviet period, regional language differences, history of Turkic languages, classification of Kazakh dialects. Giriş Türk lehçeleri arasında önemli bir yere sahip olan Kazak Türkçesi, tarihsel süreç içerisinde farklı coğrafyalarda gelişmiş, zengin dilsel özellikleriyle dikkat çeken bir Türk lehçesidir. Kazakistan’ın geniş coğrafyasında konuşulan bu dil, farklı bölgelere özgü fonetik, morfolojik ve sözcük hazinesi bakımından çeşitli varyasyonlar barındırmaktadır. Bu çeşitlilik, dilin yalnızca bireysel veya toplumsal farklılıklardan değil, aynı zamanda tarihî göçler, komşu halklarla olan ilişkiler, siyasi yapılar ve kültürel temaslardan da beslendiğini göstermektedir. Kazak Türkçesi üzerine yapılan diyalektolojik çalışmalar, özellikle Sovyetler Birliği döneminde sistematik bir biçimde başlamış ve bu çalışmalar sayesinde Kazak Türkçesinin diyalekt haritası çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu süreçte başta S. Amanjolov olmak üzere pek çok Kazak dilbilimcisi, diyalektlerin sınıflandırılması, özelliklerinin tespiti ve standart dile olan etkileri konusunda önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bu bağlamda, diyalektlerin yalnızca bölgesel konuşma farklılıkları olarak değil, aynı 590 zamanda toplumun kültürel belleğini, tarihî hafızasını ve dilin evrimini yansıtan önemli unsurlar olarak değerlendirilmesi gerektiği açıktır. Bu çalışmanın amacı, Kazak Türkçesi diyalektlerini sınıflandıran başlıca bilimsel yaklaşımları ortaya koymak, bu yaklaşımlar arasındaki benzerlik ve farkları değerlendirmek, ayrıca diyalektlerin fonetik, morfolojik ve leksikolojik özelliklerine ışık tutmaktır. 1. Kazak Türkçesinde Diyalektoloji Çalışmalarının Tarihçesi Kazak Türkçesinde diyalektolojiye yönelik çalışmalar, 19. yüzyılın ortalarından itibaren Rus ve Avrupalı Türkologların dikkatini çekmeye başlamıştır. Bu dönemde özellikle V. V. Radlov ve Ármin Vámbéry gibi araştırmacılar, Kazak Türkçesini “Kazak-Kırgız” grubu altında değerlendirmiş, bu lehçeyi ses özellikleri ve coğrafi dağılım açısından incelemeye çalışmışlardır. Ancak bu gözlemler daha çok betimleyici ve sınıflandırmaya yönelik yüzeysel çalışmalardı. Kazak Türkçesinin farklı bölgelerinde çeşitli ağız ve şive farklarının bulunması, 20. yüzyılın başlarında bu alanın bilimsel olarak ele alınmasına zemin hazırlamıştır. Kazakistan’da diyalektolojiye sistematik yaklaşımlar Sovyetler Birliği döneminde başlamıştır. 1937 yılında Kazakistan Bilimler Akademisi bünyesinde Prof. İsmail Кеңесбаев’ın önderliğinde oluşturulan ilk araştırma ekipleri, farklı bölgelere gönderilerek ağız araştırmaları gerçekleştirmiştir. Bu çalışmalar 1939-1940 yıllarında daha da genişletilerek devam etmiş ve büyük bir diyalekt veri tabanı oluşturulmuştur. Bu dönemde toplanan veriler, sonraki yıllarda diyalektolojik sınıflandırmaların yapılmasında temel kaynak olmuştur. 1950'li yıllarda S. Amanjolov, J. Doskaraev, N. T. Sauranbayev ve G. Musabayev gibi Kazak dil bilimcileri, bu verileri sistemli şekilde işleyerek Kazak Türkçesinin ağızlarını tasnif etmeye başlamışlardır. Kazak Türkçesindeki diyalektolojik çalışmaların kurumsal anlamda gelişimi, 1945 yılında Kazakistan Bilimler Akademisi Dil ve Edebiyat Enstitüsü’nün kurulmasıyla ivme kazanmıştır. Bu kurumun öncülüğünde yayımlanan ağız atlasları, diyalekt haritaları ve ağız malzemeleri, Kazak diyalektolojisinin bir bilim dalı olarak yerleşmesini sağlamıştır. Bu tarihsel süreç, Kazak Türkçesinin yalnızca edebi dili değil, ağız zenginliğini de bilimsel bir bakış açısıyla ele alan derinlikli çalışmaların temelini oluşturmuştur. 2. Kazak Türkçesinin Tasnifi Kıpçak grubuna dahil edilen Kazak Türkçesi, Türkistan lehçeleri içerisinde çok geniş bir sahada konuşulmaktadır. Türklük bilimi araştırmacılarına göre Kazak Türkçesi, Nogay Türkçesi ve Karakalpak Türkçesi ile birlikte Türk