ZAMONAVIY SHE’RIYATNING POETIK TAKOMILLASHUV MASALALARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются теоретические основы новой узбекской поэзии, её развитие и совершенствование в период независимости, разнообразие тем и поэтические аспекты. Отмечено широкое отражение тем патриотизма, национализма, свободы, личной неприкосновенности в современной узбекской поэзии, обновление в ритме и форме выражения, трансформационные изменения в поэтических жанрах, их разнообразие и влияние индивидуальных литературных подходов. Ключевые слова. Современная поэзия, поэтика, литература периода независимости, поэтическая система, свободный ритм, ритм пальца, ритм аруз, национальный ритм, модернизм, постмодернизм, национализм, патриотизм, личное мнение, творчество поэта, человеческая психика, символизм, личная свобода. ISSUES OF POETIC DEVELOPMENT IN MODERN POETRY Axadova Sevara Tohir qizi, 457 master's student’s of the Uzbek-Finnish pedagogical institute Annotation. This article discusses the theoretical foundations of modern Uzbek poetry, its development and evolution during the independence period, thematic diversity, and poetic aspects. It highlights the broad reflection of themes such as patriotism, nationalism, freedom, and personal inviolability in contemporary Uzbek poetry, innovations in rhythm and expression style, transformational changes in poetic genres, increased diversity, and the influence of individual literary approaches on these genres. Keywords. Modern poetry, poetics, independence period literature, poetic system, free verse, syllabic meter, aruz meter, modernism, postmodernism, nationalism, patriotism, personal opinion, poet's creativity, human soul, symbolism, personal freedom. Kirish. Butun dunyoda XX asr oldingi asrlardan tubdan farqlanuvchi jamiyatning har jabhasida sezilarli o‘zgarishlarni boshidan kechirgan yangi bir davr sifatida tarixda qoldi. Bu evrilish ayniqsa san’at va adabiyotning yangi bir bosqichlarga yuz tutganida ko‘zga tashlanadi. Jumladan, asr o‘rtalariga kelib mumtoz an’analar va g‘arbona poetik tamoyillarni namoyon eta boshlagan oʻzbek she’riyati shakl va mazmun jihatidan jiddiy oʻzgarishlarga duch keldi. “Natijada she’riyatimiz asrlar davomida amal qilib kelingan poetik qarashlar inkor qilinib, oʻzgargan mazmun-mohiyatga mos yangi shakl bobida izlanishlar davriga kirdi. Bu izlanishlarning eng muhim va she’riyatimizda tub yangilanishga olib kelgan yoʻnalishlari sifatida she’rning ritmik intonatsion sathida, poetik ifoda yoʻsini va subyektiv shakllanishdagi oʻzgarishlarni koʻrsatish mumkin”. [1, 274] O‘zbek she’riyati uzoq tarixga ega bo‘lib, uning rivojlanishi bir necha bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Mustaqillikdan keyingi davrda yangi o‘zbek she’riyati jiddiy o‘zgarishlarga yuz tutdi. Ushbu she’riyat o‘zining estetikasi, mavzu va shakl jihatidan an’anaviy she’riyatdan farq qiladi hamda zamonaviy o‘zbek adabiyotining muhim qismiga aylandi. Istiqlol adabiyoti – xalqimiz ongi- dunyoqarashidagi sifat o‘zgarishlarining, umummilliy ijtimoiy uyg‘onishning estetik ifodasidir. Bugungi tarixiy yangilanishlar ildizini millatning erk-ozodlik uchun olib borgan kurash g‘oyalaridan, vatanparvarlikdan xoli tasavvur qilish mumkin emas. Erkparvarlik g‘oyalari, hurfikrlik ideali, iymon salomatligi, e’tiqod butunligi, Vatan kamoli, istiqlol istiqbolini belgilovchi ijtimoiy ideal bugungi adabiyotning mag‘zini tashkil etadi. Istiqlol adabiyoti rivojining muhim xususiyati – inson ruhiyatini tahlil qilib ongli ravishda kamolga yetkazishdir. Mustaqillikdan keyin bizning ma’naviy va moddiy merosimiz tiklandi. Urf-odatlarimizga xos asarlar yozila boshlandi. She’riyatimizga yangi, hurfikr nazmlar kirib keldi. Asosiy qism. 1991-yil O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy adabiyotda yangi erkinlik, milliy o‘zlik va tarixiy xotira mavzusi keng o‘rin egallay boshladi. She’riyatda yangi mavzular: – milliy qadriyatlar va an’analarga murojaat; – shaxsiy erkinlik va insoniy huquqlar; – zamonaviy insonning ma’naviy izlanishlari; – global va ekologik muammolar; – falsafiy fikrlash va modernist tendensiyalar, kabi bir qancha keng qamrovli mavzular vujudga keldi. She’r arabcha shuur-sezgi ya’ni shoir his-tuyg‘ularining qofiyali tarzda vujudga kelishidir. Adabiyotda she’r o‘rniga “nazm” so‘zi ham ishlatiladi. N.A.Dobrolyubov she’r uchun uch xususiyat: ezgulik, go‘zallik, donolik shart bo‘lishini ta’kidlagan edi. Maqsud Shayxzoda esa o‘zining “She’r chin go‘zallik singlisi ekan” she’rida she’riyat “ma’rifatdan, hayotga muhabbatdan kam bo‘lmagan darajadagi ehtiyoj sanalmog‘i darkor” deb aytgan edi. She’r, odatda, obrazli so‘zlardan iborat bo‘lib, u bir-biriga teng hamda vaznli gaplardan tuziladi. She’r insonlarning ichki his-tuyg‘ularini junbushga keltiradigan ilohiy kuchdir, u orqali ko‘plab ijtimoiy masalalar ham yashirin tarzda olib chiqiladi. 458 Biz adabiyotlardagi nazmlarni o‘qib turib uning qay vaznda yoki janrda yozilganini ajratamiz. She’rlarni o‘qib uning barmoq yoki erkin vaznda yozilganligini “she’r tizimi” qanday ekanligini tahlil qilamiz. G‘azallarni aruzning qaysi bahrida yo