TARIXIY ROMANLAR TASVIRI (Sa’dulla Siyoyev “Dashti qipchoq lochini yoxud Shayboniyxon” asari misolida)

Аннотация

В статье речь идет об исторических произведениях Садуллы Сиёева, Дашти Кипчакского Сокола или Шейбани-хана, а также о художественных и исторических событиях. Высказывались мысли о месте и уникальных особенностях исторических произведений в литературе. Ключевые слова. Шойбанихан, история, историчность, исторический роман, прототип. DESCRIPTION OF HISTORICAL NOVELS (Sa’dulla Siyoyev on the example of the work “The steppe kypchak falcon or Shayboniykhon”) Matchanova Komila Sultanbayevna, master's student of Nukus State Pedagogical Institute named after Adjiniyaz 475 Annatation. This article is about the historical works “The Steppe Kipchak Falcon or Shaybani Khan” by Sa’dulla Siyoyev, which includes artistic and historical events. The article discusses the role of historical works in literature and their specific features. Key words. Shoybaniykhan, history, historicity, historical novel, prototype. 90-yillar “Sharq Yulduzi”da “Dashti qipchoq lochini yoxud shoyboniyxon” asari bosildi kichginagina bo‘lib. Lekin kitob qilib bosilishiga 30-yil davomida hech kim ruxsat bermaydi. Gap bu Shoyboniyxonni kimgadir yoqqan yoqmaganida emas, lekin o‘zbek davlatchiligi tarixida tutgan o‘rni kitobda nihoyatda go‘zal qilib tarannum etilgan. Badiiy obraz borliqdagi narsa va hodisalarning muallif ko‘zi bilan ko‘rilgan va idealidagi ijodni qayta ishlash demakdir. Ijodkor obrazlar yordamida ichidagi kechinmalarni, muommolarni kitobxonga yetkazib beradi. S.Siyoyev o‘tgan asrda xalqning boshiga kelgan muommalarini, zulmatli kunlarini, turli illatlarni, shuningdek, tarixiy shaxslar obrazlarini, ularning orzu-armonlarini o‘z g‘oyalari bilan ayta olgan ijodkordir. Yozuvchi o‘z asarlarida obrazlar xarakterini, ularning ichki olamini, dunyoqarashlarini shu darajada yaxshi yoritib berganki, ushbu romanni o‘qish jarayonida kitobxon har bir qahramon haqida tasavvurga ega bo‘la oladi. Sa’ulla Siyoyev o‘zining asarlari bilan davr muammolarini yechishga tarixda yashab o‘tgan bobolarimiz bilan faxrlanishga, ularning munosib vorislari, izdoshlari bo‘lishga undaydi. Sa’dulla Siyoyevning Shayboniyxon asarini o‘qisangiz ko‘zingizning oldiga dasht keladi, sahro keladi. Osmonda uchib yurgan qush, yerdagi yantog‘lar hidi kelganday bo‘ladi. Ufqning qizarib botishi, jaziramalar keladi. Sa’dulla Siyoyev oʻzbek adabiyotida munosib oʻringa ega ijodkorlardan. “Adib asarlarini jozibador qilgan, ularga o‘ziga xos badiiy tarovat baxsh eta olgan ikki xususiyatni anglaymiz. Ulardan biri, adib badiiy asarni yengil targ‘ibot timsoliga aylantirganligi bo‘lsa, ikkinchisi, asardan kelib chiqadigan muammolarning hammasi eng murakkab savollarga javob izlash kishini hayajonga soluvchi yuksak badiiy shakllarda amalga oshirilishidir” [1.34]. Sa’dulla Siyoyev adabiyotimizda yangilik bo‘lgan ko‘plar chetlab o‘tgan xatto qoralab o‘tgan bir mavzu bor edi. Bu ham bo‘lsa Muhammad Shayboniy haqida. Shayboniyxon faqat sarkardagina emas, u kishi nozik ta’b shoir bo‘lganliklari haqida Sa’dulla Siyoyev ko‘p vaqt gapirib o‘zlari Qozog‘istonda, O‘zbekistonda yurgan joylarida borib, biladigan insonlarning asarlarini o‘qib, Shoyboniyxon haqida juda katta material to‘plab roman yozishga jazm qilgan. Mazkur romanni tahlil qilish jarayonida tarixiy-tipologik, qiyosiy-tarixiy va kontekstual tahlil usullaridan foydalanildi. Shayboniyxonning adabiy me’rosidan bizgacha bir nechta o‘zbekcha g‘azal, ruboiylar va 1507-1508 yillarda yozilgan o‘g‘li valiyaxt Temur Sultonga atalgan pand- nasihatlardan iborat kitobi yetib kelgan. Uning yagona nusxasi hozir Turkiyada saqlanadi. Sa’dulla Siyoyevning Shoyboniyxonlar haqidagi asari oʻzbek adabiyotini xazinasini tarixiy romanlar bilan boyitdi. Uning Shoyboniyxon haqidagi asari u odamni shunchalik vatanparvarligini isbot qilib yozib berganlar. Mana shu narsa juda ko‘plab kitobxonlarni to‘lqinlantiradi. Shoyboniyxon tarixni sevgan va tarixiy asarlar yaratilishida o‘zi shaxsan ishtirok etgan. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Shoyboniyxon o‘zbek (turk) tilida bitilgan o‘ziga xos manba- “Tavorixi guzidayi nusratnoma” asarining yozilishida bevosita ishtirok etgan.[2:26] Shayboniyxonga bosqinchi, dushman sifatida qaralishi badiiy adabiyotlarda ham ko‘p uchraydi. Lekin so‘nggi yillarda uning yonini olib, tarixda tutgan o‘rniga boshqacha ijobiy qarashlar ko‘paymoqda. Shayboniyxon shaxsi bizning tariximizga ancha begonalashib borayotgan yirik davlat arbobi bo‘lgan aynan bizning ajdodimiz hisoblanadi. Aynan bu shaxsni kim degan savolga birinchi o‘rinda O‘rta Osiyoda aynan Turon hududida davlatchilikning rivojlanishiga xissa qo‘shgan, rivojlanishini ta’minlagan bir shaxs deb baholasak bo‘ladi. Umuman u shaxs davlat arbobi, sarkarda, olim, shoir, din ulamosi kabi sifatlar bilan sifatlashamiz mumkin. Shu bilan eng yuqorida turuvchi olim davlat arbobi ekanligi. Chunki biz bilamiz XV asr oxirlarida parokanda bo‘lib qolgan sulola vakillari eplay olmay qolgan ishni aynan “Dashti qipchoq lochini” deb 476 ta’riflanadi badiiy adabiyotlarda shu s