HALK UZUN HİKAYELERİ VE DESTAN TÜRLERİN MÜŞTEREK VE FARKLI YÖNLERİ

Аннотация

In the mentioned article, the similar and different aspects of folk tales and epics, which are among the folk books, were analyzed one by one. In addition, the opinions of scientists 287 such as K. Tohirov, N. Mallayev, S. Zufarov about some of the stories and epics are respected. The reasons for the creation of folk tales are presented and the special signs of this genre are explained. Keywords. Folk books, story, epic, term, comparative analysis, life signs, subject, composition, topic. Halk kitapları sözlü ve yazılı edebiyatı bağlanmış olan eserler serisi olup, içinde yine değişikli türdeki eserleri (destan, uzun hikaye, fıkra, şarkı, atasözü gibi tür şekilleri, nesir, nezim, liro-epik gibi türler)’i birleştirir. Sonraki yıllarda halk kitapları dayanağı altında çok destan ve uzun hikayeler yayınlandı. Onların anlamı ile tanışdığımızda halk hikayeleri ve destanları kendine özgü edebi tür olduğu belirlenir. Halk kitapları serisine giren hikayeler nasıl yaratılmış ve onların kendine özgü nasıl tür işaretleri var? Belliki, her hangi tür kendisi çıkmıyor. Devir ihtiyacı hemde halkın manevi idrakına uygun gelen, onların menfaatları, görüşlerini terennüm eden eserlere ihtiyac olduğu için yeni türdeki eserler yaratılmış. Böyle eser şekillerinden biri hikaye türüdür. Hikaye-terim gibi arapça söz olup, hikaye, herhangı bir şehis hakkında konuşmak gibi anlamlarını açıklamak ile birlikte, sözlü ve yazılı edebiyatın münferit sahası olan edebi tür anlamını anlatır. “Yazınbilim terimleri” sözlüğünde: “ Hikaye-rivayet usulunda yaratılmış edebi ve tarihi efsanevi eserdir. Mesela, “Kissai Sayfulmuluk- Sayfulmuluk Hikayesi”. Böyle eserleri yaratıcılar – hikaye yazarlar, onları halka okup, söyleyip verenler hikaye okuyucusu diye söylenmiş”, - gibi tarif verildi(1). Hikaye köhne tarihe sahip olan tür olsada, kendi özelliği ile münferit tür olarak oluşturmamış. Geçmiş sanatçılar hikayeleri terim olarak rivayet, olay, durum anlamlarıda anlamışlar. M. Kaşğari, Kütb Harazmi, A. Nevai, Muhammad Salih, Babur, Nişati, Agahi gibiler hikaye dediğimizde esasen doğuda ünlü olan konuları anlatmışlar. Ünlü efsane, rivayet ve hikayeleri genişleştirip, yeniden işleş: Mümtaz destanları halk diline yakın sade üslüpte tanımlamak hemde başka halk edebiyat örneklerini kendi zevkimize, seviyemize uygulayıp serbest bedii tercümanlık işlerini yoğunlaştirirdi. Mesela, “Yusuf ve Züleyha”, “Leyla ve Mecnün”, “Ferhad ve Şirin” gibi “sayar” konular değişikli türdeki eserlerin anlamını anlatıp gelmiş. Onların icadı şekline bakıp hikaye, rivayet, destan diye de söylenmiş. Eğer eser mesnevi şeklinde yazılmış olsa, doğrudan doğru mesnevi diye söylenmiş. Doğu edebiyatında hikaye söylediğimizde, daha çok bir kişi maceraları hakındaki hikaye konuşulmuş. Edebi sahada hikayelerin yaratılmasına belli sebepler vesilesi görevini yapmış. -XVI yüzyıla kadar farsça-tacikça ve türk edebiyat yaratılmış nesir eserler dil ve ideolojik yönlerden karmaşık olup, o zaman okuyucusu için zorluk çıkarmış. -geçmiş devir sanatçıları daha çok şiirsel türlerde eser yazmışlar, bu yüzden okuyucunun konulu eserlere olan ihtiyacını kandırmak gerek olmuş. -Basit halkın az adetlerde yazılmış mümtaz nesir eserlerden zevk alma imkaniyeti sınırlanmış. -Devir talebi hemde halkın manevi idrakına uygun olan, onların menfaatlarını, görüşlerini terennüm eden, karmaşık felsefi tefekkürden göre basit, ilginç ve ibretli olaylara zengin eserlere talep çoğaldı. -Halk arasında ünlü tarihi şehisler hakkında çok icadı örneklerin yaratıldığı hemde umum arasında geniş yayılması onları bütün bir konu çizgisine dizmesini öngörürdü. -Doğuda ünlü olan konuların halka sade dilde söylenip, yeniden işlenmek ihtiyacı ortaya çıktı. -Dinsel istilaları, akideleri hayata tatbik etmesi için edebiyat vasitesinde halk diline girmesi kullanışlı olduğu için ulus arasında kendi tasavvufı görüşleri, gayeleri ile tanınmış sanatçılar hayatı ve faaliyeti hakkındaki konular iri türde ifadelenmesini talep ederdi. Bize göre, söylenen yukarıdaki kaynaklar edebi meydanda yeni gaye ve anlamı anlatan türün ortaya çıkmasını sagladı. Yazın bilimci K.Tohirov hikayeleri öğrendiği zaman, onları tür olarak aşk-macera hikayeler, tarihi hikayeler, bedii-biyografik hikayeler, kahramanlık, vatanperverlik konudaki hikayeler, dinsel- didaktik hikayelere bölebiliriz diye, her bir grupa giren hikayeleri adıyla kaydederdi.(2) Destan ve hikaye türlerinin arasındaki ilişkisi hakkında konuştuğumuz zaman, bilim adamlarımızın aşağıdaki düşüncelerine baksak: “Nevai” destanlarını halk hikayeleri-halk kitabı gibi 288 olması, onların hile sade dil ve üslüpte yazıp, okuyuculara sunması büyük şair ve mütefekkiri halka yinede yaklaştırdı, onun eserlerini herkese dağıttı. Mir Mahdum tarafından kitap olarak yayına hazırlanmış “Nesri Hamsai benazir”, Mahzun yaratmış “Şehzade Ferhad ve Şirinin uzun hikayesi” hemde Ömer Bokiy çalışmış “Ferhad ve Şirin”,”‘Leyla ve Mecnün” şöyle eserlerdir,- diye kaydetmiş N. Mallayev. Bilim adami “ Ömer Bokiy Nevai destanının gayeli