TOGʻAY MURODNING “OTAMDAN QOLGAN DALALAR” ROMANIDA SUBKODLARDAN FOYDALANISH

Аннотация

In this article, we will examine the term "subcode" and its application in the novel Otamdan qolgan dalalar by Togay Murad, one of the prominent representatives of our nation. Keywords. Code, subcode, dialect, jargon, literary language. Milliy adabiyotimizning XX asr oxirgi choragi rivojida Togʻay Murodning munosib oʻrni bor. U ellik besh yillik hayoti, salkam oʻttiz yillik ijodiy faoliyati davomida bir necha hikoya, toʻrt qissa ikki roman yaratdi, jahon adabiyotidan tarjimalar qildi, adabiy- tanqidiy maqolalar yozdi. Yozuvchi qoldirgan adabiy meros miqdor jihatdan U qadar koʻp emas. Ammo uning qissa va romanlari oʻziga xos badiiyati, til va ifoda tarzi, “adabiy aholi” safiga olib kirgan hech qaysi adibnikiga oʻxshamaydigan tirik odamlari- personajlar bilan davr adabiyotida yorqin iz qoldirgan. Ilk romani “Otamdan qolgan dalalar” Togʻay Murod ijodidagina emas, milliy adabiyotimiz tarixida muhim hodisa boʻldi. Bu asarni yozishga kirishar ekan, yozuvchi oʻzini, oʻzining hayot haqidagi bilim, tasavvurlarini qayta tanqidiy taftishdan oʻtkazadi. Shu paytga qadar amal qilgan ijodiy aqidalarga sodiq qolgan holda qishloq hayoti, oddiy odamlar turmushini oʻzgacha nigoh bilan anglash yoʻlini tutadi. [5] Tilshunoslikda kod deganda lisoniy shakllar: til, hududiy yoki ijtimoiy dialektik, shahar konyesi tushuniladi. “Kod” termini bilan birga “subkod” termini ham ishlatiladi. Masalan, hozir oʻzbek tilining subkodlari bu - adabiy til, ijtimoiy jargon, shahar (Toshkent) koynesi hisoblanadi. Subkod ham oʻz navbatida turlarga boʻlinib, tarkibiga quyidagicha subkodlari kiritish mumkin. Masalan, rus adabiy tili, milliy tilga nisbatan subkod boʻlgan holida ikki turga kodlashgan va soʻzlashuv tiliga ajraladi. Bulardan har biri oʻzining vazifasiga koʻra bir-biridan farqlanadi: kodlashgan til nutqning adabiy shaklida, soʻzlashuv tili esa nutqning kundalik oʻgʻzaki shaklida qoʻllaniladi. Oʻz navbatida kodlashgan adabiy til ilmiy, rasmiy, publitsistik, badiiy va boshqa uslublarga boʻlinadi. Bunga oʻxsha holat soʻzlashuv tilida ham kuzatiladi. Rus sotsiolingvistikasida subkodlar koʻpincha til mavjudlik shakllari, gʻarb sotsio-lingvistikasida registerlar deb har yuritiladi. Yuqoridagi maʼlumotlarga tayanib “Otamdan qolgan dalalar” romanidagi subkodlarni koʻrib chiqamiz. Dehqonqul tilidan aytilgan bobosi Jamoliddin ketmon tarifida “Bobomizda nima boʻldi - ketmon boʻladi. Ketmon emas - bir baloyi bad boʻladi!. Bu yerda bad soʻzi yomon maʼnosida qoʻllanilgan. Yoʻldan oʻtkich-ketkichlar bobomizga hormang etadi. Yani, oʻtib- ketayotganlar ayotgan qoʻshimchasi -kich shakilda qoʻllanilgan. Saraton jingirtob- jingirtob kuydirmish bir mahal yoʻldan ajabtovur ovozlar eshitildi. Vo darigʻo, shu koʻrinmish ajina boʻldimi?. Yoki Jamoliddin ketmon bilan Salohiddin boʻyrachi nutqida ishlatilgan soʻzlar. Bobomiz boʻyrachini gapga soladi. Sizdan oldin ashiyoqqa bir balo oʻtdi, - deydi bobomiz.Ana u yerga soʻzi ashiyoqqa qisqartirilgan shaklida asarda keltirilgan. Salohiddin boʻyrachi ariq oʻngida oyoq iladi. Oyoq ilmoq ya’ni oʻsha yerga oʻtirmoq. Salohiddin boʻyrachi shunday deya, yoʻl bosh adogʻiga qarab oladi. Adogʻi - oxiri. Bobomiz, oldiga lik etib sanchib oʻtadi. Boshqa shevalarda likkillamoq shaklida ham ishlatilgan holatlarni ham koʻrishimiz mumkin. Ushbu gapda lik etib va sanchib oʻtdi degan soʻzlarga nazar tashlaydigan boʻlsak. Kishini bir qaraganda eʼtiborini tortadigan holatni koʻramiz. Gapning umumiy mazmunidan kelib chiqib tezlik va chaqqanlik bilan oʻtirdi desak adashmagan boʻlamiz. Bobomiz qabatiga choʻkadi.Bu gapda qabati degan soʻzga duch kelamiz. Oʻquvchida ba’zı tushunmovchilik holati ham boʻlishi mumkin. Chunki qabat soʻzining asil maʼnosiga qaraydigan boʻlsak qavat, qatlam maʼnosini bildiradi. Koʻpincha narsalarning ustiga tushgan yoki joylashgan qismi haqida gap ketganda ishlatiladi. Bu gap qabatiga ya’ni yoniga oʻtirdi maʼnosida qoʻllangan. Mulla Oqposhsho bizni ololmaydi, deyatib edi- yu? Deyayotib -yotib -yatib yoki romanda qoʻllangan “Boʻlaman degich el, bir-birini botirim deydi, boʻlmayman degich el, bir- birini etini yeydi”. Degan soʻzi degich shaklida talaffuz qilingan. Chalajon oq lashkarlar tagʻin daf’ a qilibdi. Ha tavqi la’natlar! Toshkanniyam olibdimi-a? Toshkent soʻzi Toshkan kent- kan tarzida insonlar nutqida qoʻllanilgan.[15,18] Oqposhsho saharlayin Tashkanni bosibdi. Ila- bila, Qoʻqongacha kelibdimi-?. Bobomiz chaparasta-chaparasta soʻkadi. Bobomiz ohista- ohista tejaladi. Erkakzot Oqposhshoda asalli bir enlik lungi boʻlmaydi. Ayolzot Oqposhshoda mammalari osma qovunday- osma qovunday- osilib yotadi. [20] 187 Erkak va ayol soʻzlariga nima sababdan yozuvchi, zot qoʻshimchasini qoʻlladi degan savol kitobxonni xayolidan oʻtishi mumkini. Shunchaki erkak va ayol soʻzlarini qoʻllasa ham boʻlardi. Zot qoʻshmchasini qoʻllashdan maqsad nima degan savollar tugʻilishi mumkin. Zot qoʻshimchasi ot va sifat soʻzlariga qoʻshilib “lik”ga tegishli maʼnolarini bildiradi. Bu qoʻshimcha koʻpincha ilmiy va rasmiy uslubda uchraydi. Masa