SO‘ZLOVCHI VA TINGLOVCHINING JTIMOIY MAQOMINING NAMOYON BO‘LISHIDA EVFEMIZMLAR

Аннотация

This article elucidates the concept of social status in linguistics and its expression in speech. It provides information on the foundations of euphemism formation, their functions, and the circumstances under which they are used in speech. A brief overview of the political-literary and political-figurative types of euphemistic expression is presented, supported by examples from literary works. Keywords. Euphemism, dysphemism, euphema, euphemistic expression, euphemistic devices, political-literary euphemism, political-ideological euphemism. Tilshunoslikda evfemizm tushunchasi aytilishi uyat, odat tusiga kirmagan, eshitlishi qo‘rqinchli, xavfli, noxush sanalgan narsa-hodisa nomlarini yoqimli, beozor, chiroyli ma’no- mazmun ifodalovchi so‘z va iboralar bilan almashtirib qo‘llashdir. Tilimizda muayyan bir fikrni bir qancha shakl-u shamoyilda ifodalash imkoniyati mavjud, aynan qaysi shakl-u shamoyilni tanlash, muloqot vaziyati uchun eng uyg‘un ifodani topa bilish nutq egasining mahorat-u malakasi, ma’rifat- u ma’naviyatiga bog‘liq [4, 4]. Chunki har bir so‘zni suhbatning sharoitiga, suhbatdoshning kimligiga qarab qo‘llash yetuk so‘zlovchining xususiyatlaridan biridir. Manbalarda tabulashgan, ya’ni taqiqlangan so‘z doimo evfemizmlar bilan o‘zgartiriladi degan fikrlar uchraydi [2, 13]. Lekin evfemizmlarning shakllanish asoslariga e’tibor qaratiladigan bo‘lsa, ularning bshqa sabablar bilan ham qo‘llanilishiga amin bo‘lamiz. Tilshunos Р.А.Будагов tabuning paydo bo‘lishiga insoniyatning e’tiqodi turtki bo‘lganligini va ma’lum ma’noda tafakkur rivojining asosi ekanligini e’tirof etgan holda, evfemizm yuzaga kelishida muhim omil emas deb hisoblaydi. Chunki tabu boshqa sabablarga ko‘ra vujudga kelgan. Evfemizm esa nutqiy madaniyat yuzasidan aytish noqulay bo‘lgan vaziyatni yumshatish uchun qo‘llanadi. Masalan, aqlli bo‘lmagan insonning ko‘ngliga ozor bermaslik uchun u haqda ne izobrezayet poroxa deyilishini ta’kidlaydi [1, 26]. O‘zbek tilshunosligida bu masala dastlab monografik planda tilshunos N.Ismatullayev tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, olim tabu va evfemizmga doir boy ma’lumotlarni to‘plagan, ularni umumlashtirgan, ilmiy xulosalar bergan. Ushbu ishda evfemizmlarning kelib chiqishi asoslanib, ma’lum guruhlarga bo‘lingan, tasniflangan. Bundan tashqari, turli ijtimoiy qatlam nutqida qo‘llanadigan evfemizmlarning ahamiyati haqida ham fikrlar bildirgan [3, 19]. Keyinchalik tilshunos A.Omonturdiyev ushbu hodisalarni keng planda tadqiq etgan holda, evfemizmlarning ma’no ko‘lami, ularning tasvir obyekti, semantik tasnifi va ifoda usullari, uslubiy xususiyatlari haqida o‘zining nomzodlik dissertatsiyasida evfemik ma’noning evolyutsiyasi, tasvir obyekti, semantik hamda funksional-uslubiy tasniflari kabi zarur ma’lumotlar berib o‘tilgan [7, 176]. Ushbu muallifning “Professional nutq evfemikasi” deb nomlangan doktorlik dissertatsiyasida esa chorvadorlar nutqi misolida ma’lum kasb egalari nutqida qo‘llaniladigan evfemik vositalar tadqiq qilingan. Shuningdek, ushbu ishda tabu va evfemikaning shakllanish asoslari, paydo bo‘lish ehtiyojlari, evfemiyaning yondosh hodisalarga munosabati va evfemik ma’no mezoni, chorvadorlar nutqidagi etnografik udumlar bilan bog‘liq evfemik vositalar ham tadqiq etilgan[7, 175]. X. Qodirova “ Abdulla Qodiriyning evfemizm va disfemizmdan foydalanish mahorati” nomli nomzodlik ishida evfemik va disfemik ma’noli birliklar talqini va tasnifiga alohida to‘xtaladi. Shuningdek, adib asarlaridagi evfemizmlarni ma’lum guruhlarga ajratadi. Evfemik ma’noning qo‘llanish xususiyatlari haqida to‘xtaladi, evfemizmlarning shakl va ma’no turlari haqida ma’lumot beradi [4, 23]. D.Rustamova esa evfemizatsiya, uning lingvomadaniy, sotsiopragmatik jihati haqida ma’lumotlar bergan. Shuningdek, metaforik evfemizatsiyaning turlari, uning kognitiv, sotsial va pragmatik aspekti haqida to‘xtalib o‘tgan [8:119]. A.Omonturdiyev tadqiqotida evfemizmlar shakllanishining diniy-mifologik dunyoqarash so‘z magiyasi, nutqning etik-estetik talab normasi, siyosiy-mafkuraviy zaruriyat hamda so‘zlovchining subyektiv ehtiyoj talablari kabi asoslari mavjudligi ta’kidlangan [7, 220]. Suhbat jarayonida maqomi past bo‘lgan so‘zlovchi yuqori maqomga ega suhbatdoshi oldida unga aytilishi 132 lozim bo‘lgan fikrlarni pardalab, nazokat bilan yetkazishi lozim, bu yo‘lda unga evfemizmlar yordam beradi. Bu yuqori mansabdor va uning qo‘l ostidagi insonlar o‘rtasidagi suhbatda, boy va undan kambag‘alroq inson o‘rtasidagi, oilada ota-ona bilan bolalar o‘rtasidagi suhbatda kuzatiladi. Muayyan voqea-hodisani aynan bayon etmaslik uchun axloq-odob talabi, xususan, nutq odobi, muloqot xulqi sabab bo‘ladi. Badiiy asarlarda ham qahramonning saviyasi, dunyoqarashi, fiklashi so‘z vositasida beriladi, uning qanchalik yuksak muloqot madaniyatiga ega ekanligi boshqalar bilan muloqotida ham aks etadi. Jamiyatda turli ijtimoiy maqomga ega bo‘lgan insonlar nutqida ham evfemizmlarning uchrashi turli asoslarga ko‘ra yuzaga keladi. – Mayli, oqsoqol. Shoshadigan joyim yo‘q