171 ERKIN A’ZAMNING “YOZUVCHI“ HIKOYASIDA FRAZEOLOGIZMLARNING QO‘LLANISHI

Аннотация

В этой статье рассказывается о применении и значении фразеологизмов в рассказе Эркина Аъзама «Писатель», об умении применять фразеологизмы писателя использовать выражения. В этой повести писатель подошел к стилю знаменитого рассказанависа Абдуллы Каххара. Фразы в произведении очень уместны и способны придать рассказу неповторимый смысл. Ключевые слова. Фраза, перенос значения, синонимичность, анализ, стиль, мастерство, артистизм,собственное значение, переносимость значения, образность, экспозиция. USE OF PHRASEOLOGY IN THE STORY “WRITER” BY ERKIN A’ZAM Gaffarberganova Gulnoza Maksudbek kizi, master’s student of the Ajiniyaz NSPI 171 Annotation. This article deals with the application and importance of phraseologisms in the story of the "writer" of Free Azam, the skill of the writer to use phrases. In this story, the writer approached the style of the famous storyteller Abdullah Qahhor.In the work, phrases are quite appropriate and were able to contribute to giving the story a unique meaning. Keywords. Phraseologism, displacement of meaning, synonymy, analysis, style, skill, artistry, own meaning, portable meaning, figurativeness, influence. Har bir yozuvchining o‘z uslubi bo‘lganidek, Erkin A’zam ham o‘z o‘rni va betakror uslubiga ega. Erkin A’zamning so‘z qo‘llash mahorati uning hamma asarlarida, hattoki, jurnalistlar bilan yoki oddiy insonlar bilan bo‘lgan ko‘cha muloqotlarida ham namoyon. Bu uslub esa uning betakror uslubidir. So‘z qo‘llash mahorati yozuvchining ijoddagi o‘rnini, ta’sir qilish uslubi esa kitobxon qalbidan o‘rin olish kabi nozik masalani o‘rtaga qo‘yadi. Ushbu maqoladagi asosiy o‘rinlarni iboralar bilan bog‘laymiz. „Yozuvchi“ hikoyasida iboralar nechog‘lik o‘rinli qo‘llanganligi va salmog‘i haqida quyidagi misollar bilan tahlil qilamiz: …Ammo, o‘rinsiz andishani chetga qo‘yib gapirganda, u maydonda ot surib yurgan dongdor otaxon-u akaxonlarning ko‘pchiligiga nisbatan asl adabiyotga yaqinroq, hatto uning sodiq fuqarosi edi [5;2-b.] Bu o‘rinda yozuvchi andishani chetga qo‘yib gapirganda iborasini qo‘llab hikoyaga badiiylik kiritgan. Biz uni uyatni chetga qo‘yganda deb ham aytamiz. Lekin bu asarga nisbatan badiiylik va obrazlilikni ta’minlamaydi. "Andisha" so‘zi o‘zbek mentalitetiga bog‘liq bo‘lgan so‘z hisoblanadi. Bunda yozuvchining so‘z qo‘llash mahoratiga guvoh bo‘lamiz. U rasmona adiblar singari bolalik chog‘laridanoq yozuvchi bo‘lishni diliga tugmagan, ilk ijodini she’r bilan boshlab, devoriy gazetalarni obod qilmagan edi. Bu yerda diliga tugmoq iborasi bilan orzu qilmoq qo‘shma fe’lini sinonim sifatida qo‘llash mumkin. Lekin badiiy adabiyotda orzu qilmoqning o‘rniga diliga tugmoq ancha ta’sirchan va obrazlidir. Buni biz yozuvchining mahorati bilan ham bog‘laymiz. Shu o‘rinda Shavkat Rahmatullayevning quyidagi fikrlarini keltirish joiz: „Frazema- tabiati murakkab til birligi .Mazmun jihati bilan leksemaga tenglashsa,tuzilishi jihatidan birikmaga,gapshaklga teng“. U yolg‘on yozishni bilmasdi, chunki uydirma to‘qish qo‘lidan kelmasdi [5;3-b.]. Bu o‘rindagi yana bir ibora qo‘lidan kelmoq iborasidir. Biz uni uddalamoq va qila olmoq fe’llari bilan almashtirib qo‘llasak ham bo‘ladi va bu yerda sinonimlik kuzatiladi. Lekin unda iboradan chetlashish hodisasi sodir bo‘ladi. U rasmona adiblar singari bolalik chog‘laridanoq yozuvchi bo‘lishni diliga tugmagan, ilk ijodini she’r bilan boshlab, devoriy gazetalarni obod qilmagan edi. Umid qilmoq qo‘shma fe’lini amalga oshishi aniq emasdek tuyuladi lekin,diliga tuymoq iborasi aniq bo‘ladigan ishga qattiq ahd qilish ,albatta, amalga oshirishga kirishishga tayyorgarlikdir [5;3-b.]. Bu ham yozuvchining so‘zni to‘g‘ri qo‘llash va so‘z san’atiga usta ekanligi bilan belgilanadi. Frazeologik birliklarning eng muhim belgilaridan biri ularning tilda tayyor holatda mavjudligidir. Ular so‘z birikmasi kabi nutq jarayonida tashkil bo‘lmasdan, balki tilda qanday barqarorlashgan bo‘lsa, shundayligicha nutqda qo‘llanadi. … Unda qahramonimiz hali yoshlar nashriyotida muharrir bo‘lib yurardi. Bir kuni direktor uni huzuriga chorlab, istarasi issiq, o‘zi juda bahaybat bir odam bilan tanishtirdi [5;4-b.]. Istarasi issiq iborasi orqali yozuvchi metafora usulida ma’no ko‘chish usulidan foydalanadi va obraz bilan tanishtirish jarayonida tayyor leksik birlikdan foydalanib badiiylik bo‘yog‘ini oshiradi. Istarasi issiq iborasiga Shavkat Rahmatullayev quyidagicha izoh beradi: Xush ko‘rinishli, yoqimli, jozibador. Varianti: yulduzi issiq; issiq istarali. Antonimi: istarasi sovuq. Ko‘nglida bir nimalar g‘imirlasa-da, sipo muharririmiz sir boy bermay qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib iljayadi: „Rahmat, rahmat. O‘zlari ko‘raversinlar”. Sir boy bermaslik, indamaslik, sir saqlash. Bu yerda muallif ko‘nglidagi gapini hech kimga aytmaslik ma’nosida keltirgan. Bulardan ortsang, mehnatkashlarning holidan xabar ol, beva-bechoraga qayishgin, inson! Yo‘q-da, qo‘li qichiydi. [5;5-b.]. Bu yerda qo‘li qichimoq iborasining ma’noviy-ishoraviy tarkibidagi kesatiq-zaharxanda baralla bo‘y ko‘rsatgan, undagi a