НОВЫЕ ФАКТЫ О ИСЧЕЗНУВШЕМ ТЮРКСКО-ХОТОНСКОМ ЯЗЫКЕ

Аннотация

В статье рассказывается о хотонах тюркского происхождения, язык и религия которых совершенно отличны, и которые много лет живут среди монгольских народов. В исследованиях о хотонах есть понятие, что их языки вышли из употребления и были полностью уничтожены. Сами они превратились в монголоязычную общину. Однако, хоть наследие и представлено группой текстов, произносимых во время мусульманских религиозных обрядов, лексический запас языка, на котором говорили хотоны, еще не полностью приведён в соответствие. В статье отражены различные приемы упорядочивания лексики вымершего языка с учетом данной проблемы. Ключевые слова. представители тюрков в Монголии, исчезнувший язык, хотонский язык, инвентаризация лексики, составление словаря вымершего языка. YO‘Q BO‘LGAN TURK-XOTON TILI HAQIDA YANGI FAKTLAR Jakupov Jantas Altaevich, L.N.Gumilev nomidagi Yevroosiyo milliy universiteti professori Qozog‘iston Respublikasi, Ostona Abdikarimova Nurziya, Sh.Shayaxmetov nomidagi “Til-Qozina” Milliy ilmiy-amaliy markazi yetakchi ilmiy xodimi Qozog‘iston Respublikasi, Ostona Annotatsiya. Maqolada tili va dini butunlay boshqacha bo‘lgan, uzoq yillar mo‘g‘ul xalqlari orasida yashab kelayotgan turkiy xotonlar haqida so‘z boladi. Xotonlar haqidagi tadqiqotlarda ularning tillari foydalanilmay qolgan va butunlay yo‘q qilingan degan tushuncha mavjud. Ularning oʻzlari moʻgʻul tilida soʻzlashuvchi jamoaga aylangan. Biroq meros musulmon diniy marosimlarida aytiladigan matnlar guruhi bilan ifodalangan bo‘lsa-da, xotonliklar so‘zlashuvchi tilning lug‘at tarkibi hali to‘liq uyg‘unlashtirilmagan. Maqolada ushbu muammoni hisobga olgan holda yo‘qolgan tilning lug‘atini tashkil qilishning turli usullari aks ettirilgan. Kalit so‘zlar. Mo‘g‘ulistondagi turklarning vakillari, yo‘qolgan til, xoton tili, lug‘at inventarizatsiyasi, yo‘qolgan til lug‘atini tuzish. SÖKÜLEN TÜRK-HOTON DİLİ HAKKINDA YENİ GERÇEKLER Zhakupov Zhantas Altaevich, Avrasya Ulusal Üniversitesi Profesörü onlara. L.N. Gumileva Kazakistan Cumhuriyeti, Astana Abdikarimova Nurzia, 15 Adını taşıyan Ulusal Bilimsel ve Uygulama Merkezi “Til-Qazyna”nın önde gelen araştırmacısı. Sh. Shayakhmetova Kazakistan Cumhuriyeti, Astana Özet. Bu makalede, kökenleri Türk halklarına dayanan, ancak dili ve dini tamamen farklı olup uzun yıllardır Moğol halkları arasında yaşayan Hotonlar ele alınmaktadır. Hotonlar üzerine yapılan araştırmalarda, dillerinin kullanım dışı kaldığı ve tamamen yok olduğu yönünde bir görüş hakimdir. Nitekim Hotonlar, Moğolca konuşan bir topluluğa dönüşmüştür. Bununla birlikte, mirasları yalnızca Müslüman dini ritüeller sırasında söylenen bir grup metinle temsil edilse de, Hotonların konuştuğu dilin kelime hazinesi henüz tamamen düzenlenmiş değildir. Bu makalede, kaybolmuş bir dilin kelime dağarcığını sistematize etmeye yönelik çeşitli yöntemler ele alınmaktadır. Anahtar kelimeler. Moğolistan’daki Türklerin Temsilcileri, Ölü Dil, Hoton Dili, Söz Varlığı Çalışması, Ölü Bir Dilin Sözlüğünün Derlenmesi. NEW FACTS ABOUT THE EXTINCTIVE TURKO-KHOTON LANGUAGE Zhakupov Zhantas Altaevich, Professor of the Eurasian National University named after L.N. Gumilyov, Republic of Kazakhstan, Astana Abdikarim Nurziya, Leading researcher of the National Scientific and Practical Center "Til-Qazyna" named after Sh. Shayakhmetov Republic of Kazakhstan, Astana Annotation. The article talks about the Khotons of Turkic origin, whose language and religion are completely different, and who have lived among the Mongolian peoples for many years. In studies about the Khotons, there is a concept that their languages fell into disuse and were completely destroyed. They themselves became a Mongol-speaking community. However, although the heritage is represented by a group of texts spoken during Muslim religious rites, the vocabulary of the language spoken by the Khotons has not yet been fully harmonized. The article reflects various techniques for organizing the vocabulary of a dead language, taking into account this problem. Keywords. representatives of the Turks in Mongolia, extinct language, Khoton language, inventory of vocabulary, compilation of a dictionary of a dead language. Факт о небольшой этногруппе Западного края современной Монголии, считающих себя потомками тюрков, но забывших свой язык, впервые зафиксирован в трудах русских ученых-путешественников Г.Н. Потанина и Б.Я. Владимирцова [7, 19с.]; [2, 265-277 с.]. После этого А.Самойлович, Г. Е. Грум-Гржимайло, Ц. Номинханов, И. Майский, Ц. Жамсарано, Б. Аристов, Б. Радлов, Б. Ренчин, С. Бадамхатан, Ж. Батсуур, Ц. Цэрендаш, Х. Силам, Ж. Цэвээн, С. Басан и другие монголоведы, историки, этнографы, генетики, писатели стали анализировать значение и этимологию этнонима «хотон», язык, историю, религиозные верования, антропологическую специфику, генефон, обычаи, быт, материальную и духовную культуру, хозяйство и другие данные. Исследователей в первую очередь интересовало, как хотоны переместились в эти края. В результате были предложены 3 основных предположе