DUYGU-ORGAN İLİŞKİSİ BAKIMINDAN KUTADGU BİLİG‘DE GÖZ

Аннотация

“Kutadgu bilig”, which consists of six thousand six hundred and forty-five couplets and is the main work of Turkish intellectual history, was written by Balasagunlu Yusuf in the eleventh century. The work is a book of wisdom, knowledge, state administration, justice and morality, created by personifying certain concepts and explaining their importance in social life. Balasagunlu Yusuf appears to be a thinker who can use the expressive abilities of the Turkish language in the best way possible and who can benefit from the subtleties of the language while expressing his thoughts. The vocabulary of the work consists largely of Turkish words, and the use of Persian and Arabic words is limited. Turkish religious terms used to represent the concepts of the Islam are particularly striking. Many formulaic words that are idioms and proverbs have been used in the work with the aim of making the meaning effective. Among these formulaic words, those that are formed as a result of associating emotions with the organ names considered as the basic vocabulary of the language have an important place. In this group, word patterns created to indicate emotions associated with the “eye” are strikingly frequent. The eye organ in the work; It has been associated with many emotions that cannot be related to each other such as beauty, pleasure, love, joy, happiness, smiling face, closeness, respect, loyalty, fidelity, compassion, peace, supplication, longing, desire, regret, shame, anger, ambition, death, reason, trust, privacy, getting used to. In the study, emotions and concepts associated with the eye have been exemplified with couplets and brief explanations have been made about some couplets. Finally, verses in which idioms in which the eye organ is decisive in meaning have been added to the study. The fact that forty-six different concepts and emotions associated with the eye and a large number of idioms have been determined with the study has revealed how much space the eye organ occupies in the language and has shown the necessity of conducting such studies in the field of semantics in Turkish. A study to be conducted on the organ names as a whole will determine one aspect of the expressive possibilities of the Turkish language and will eliminate an important deficiency. Keywords. Balasagunlu Yusuf, “Kutadgu bilig”, semantics, idioms, formulaic words, eye, association. Giriş. Balasagunlu Yusuf’un XI. yüzyılda (1069/1070) yazdığı 6645 beyitten oluşan ve hem Türk dilinin hem de Türk düşüncesinin baş eseri olan Kutadgu Bilig, birtakım kavramları kişileştirmesiyle alegorik bir eserdir. Türk milletinin iç bünyesini, düşünce dünyasını aktarmaya çalışan şair, başta toplum hayatının temelini oluşturan dört ana kavram olmak üzere eserinde yer alan pek çok kavramı, durumu ve olayı sembollerle açıklama yolunu seçer. Bu durum, Kutadgu Bilig için önemli bir üslup özelliğidir. Kutadgu Bilig ve yazarı, pek çok kişi tarafından çeşitli biçimlerde tanımlanmaya çalışılmıştır ancak onu en iyi anlatan, esere büyük emek veren ve sonraki çalışmaların hemen hepsine kaynaklık eden eserler ortaya koyan Reşit Rahmeti Arat’tır. Türklük Bilimi alanının büyük bilgini yazarını ve eseri kısaca şöyle tanımlar: “O, birçoklarının ısrarla iddia ettikleri gibi mansıp sahiplerine iyi olmaları için tatsız mecazlarla ahlak dersi veren kuru bir nasihatçi değildir. Yusuf, bu eseri ile insan hayatının manasını tahlil ve onun cemiyet ve dolayısı ile devlet içindeki vazifesini tayin eden bir felsefe, bir hayat felsefesi sistemi kurmuştur.” (Arat-1947). Bizce Kutadgu Bilig; Türk düşüncesinin ana çizgilerini ortaya koyarken Türklerin öteki Müslüman toplumlar içinde kendi kimlikleri, kültürleri ve dilleriyle varlıklarını sürdürmelerinin yolunu göstermiş ve Balasagunlu Yusuf hem Türk hem de Müslüman olarak yaşamanın kitabını yazmıştır. Bu düşüncemizin önemli kanıtlarından biri, eserde kullanılan Türkçe din terimleridir. 23 Eserin dili, söz varlığının büyük ölçüde Türkçe sözcüklerden oluşması, oldukça dikkat çekicidir. Yazarın ilk beyitten başlayarak Türk diliyle yeni benimsenen dinin terimlerini karşılamak üzere bir “din dili” oluşturmaya çalışması, eserin önemli yönlerinden biri olarak dikkat çeker. Bayat atı birle sözüg başladım, Törütgen igidgen keçürgen idim. Sözlerini içeren ilk beyit, âdeta besmelenin bütünüyle Türkçe sözcüklerle ifadesidir ve bu beyitte İslam dinine göre Tanrı’nın doksan dokuz güzel sıfatından beşi Türkçe sözcüklerle karşılanmıştır. Devam eden beyitlerde de aynı düşünceyle davranılmış ve pek çok kavramın İslam dininin kutsal kitabının dili olan Arapçadan ya da Türklerin bu dini ilk öğrendiği Farsların dilinden alınan sözcükler yerine Türkçe sözcüklerle karşılanması tercih edilmiştir. Bu çalışmada üzerinde durmak istediğimiz konu, görme organı gözün eserdeki değişik kullanımları ve bu organ adıyla oluşturulmuş deyimlerin durumudur. Birden fazla sözcükle kurulan ve sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşıp değişik anlamlarla kullanılmasıyla oluşan d