“MUHÂKEMETÜ'L-LUGATEYN” ESERİNDE YER ALAN ESKİ TÜRKÇE KELİMELERİN TÜRKÇE-ÖZBEKÇE KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Аннотация

Произведение Алишера Навои "Мухокамат ул-лугатайн" посвящено сравнительному анализу тюркского и персидского языков и занимает важное место с точки зрения истории языкознания. В процессе сравнения языков Навои кратко и точно излагает их этническое происхождение, слова, употребляемые в народе, стихами, написанными в стихотворной форме. Поэтому о произведении было проведено множество исследований как в нашей стране, так и в мире. Большинство этих исследований направлены на историю написания произведения, раскрытие лексико-семантических значений тюркских и персидских слов. В данном исследовании выявлены свойства некоторых слов, редко встречающиеся в других языках. Однако сравнительный анализ обоих языков с точки зрения того периода и настоящего времени не был проведен полностью и всесторонне. Поэтому подчеркнута необходимость проведения исследований и в этом направлении. В данной статье древнетюркские слова сравниваются с примерами в современном тюркском и узбекском языках. Также рассматриваются различия между современным произношением и значениями слов в произведении. Ключевые слова. Тюркские языки, «Мухокаматул-лугатайн», плакать, стонать, небо, сжимать, скучать, не плакать, зубы, соль. “A COMPARATIVE ANALYSIS OF OLD TURKIC WORDS IN TURKISH AND UZBEK AS PRESENTED IN MUHAKAMAT AL-LUGATAYN” Ruzmanova Rohila associate professor of the Research institute of Turkology Sharof Rashidov Samarkand state university Saparov Rakhmon student of the Turkish language department of the philology faculty Annotation. Alisher Navoi’s work Muhokamat ul-Lug‘atayn is devoted to the comparative analysis of the Turkish and Persian languages and holds an important place in the history of linguistics. Nevai explains the roots of languages and the words used among the public with short and concise couplets written in poetic form during the process of comparing the languages. For this reason, many studies have been conducted on this work both in our country and worldwide. Most of these studies aim to explain the historical context of the work, the Turkish and Persian words used in it, and their lexical-semantic meanings. In this study, some words with unique features that are not commonly found in other languages have been highlighted. However, a full comparative analysis of the two languages from both a historical and modern perspective has not been carried out. Therefore, it is emphasized that more research in this area is necessary. In this article, examples of old Turkish words have been comparatively analyzed in terms of their usage in modern Turkish and Uzbek. The differences in pronunciation and usage of these words have also been examined. Keywords. Turkic language, Muhokamat ul-Lug‘atayn, collection, classification, comparison, analysis, linguistic approach, language. 58 Giriş. Bugünlerde dillerin kökeni üzerine yapılan araştırmalar giderek artmaktadır. Günümüzde büyük bilginlerimizin eserlerinde kullanılan eski Türk dilinin kökenini incelemeye de ayrı bir önem verilmektedir. Orta Çağ'a baktığımızda, doğuda, özellikle ülkemizde birçok bilgin yetişmiştir. Örnek olarak, Lütfî, İbn-i Sînâ, el-Bîrûnî, gibi dünya bilim ve kültürüne büyük katkılar sağlamış düşünürlerden bahsedebiliriz. Yukarıda bahsi geçen alimler eserlerini genellikle Arap dilinde yazmışlardır. Bunun sebebi, o dönemde ülkemizin Arap halifeliği egemenliği altında olmasıdır. Burada doğal olarak bir soru ortaya çıkmaktadır. O dönemde, yukarıda adı geçen alimlerimizin eserlerinde Türkçe kelimeler ne ölçüde kullanılmıştır? Araplar ülkemize gelmeden önce, buradaki etnik halk Türkçe konuşuyordu. Ancak Araplar ülkemize girdikten sonra, dini, gelenekleri ve kültürleriyle birlikte dillerini de getirmişlerdir. Her ne kadar o dönemde bilime katkı sağlamış eserler Arap dilinde yazılmış olsa da, etnik halk konuşmalarında Türkçe ve Farsça kelimeler de kullanmışlardır. Buna örnek olarak, Türk dilinin gelişimine büyük katkı sağlamış ve tarih sayfalarıda silinmez iz bırakmış, söz mülkünün sultanı Ali Şîr Nevâî'ye ait “Muhâkemetü'l- Lugateyn” adlı eserinde yer alan eski Türkçe kelimelerin, bugünkü Türkçe ve Özbek dilleriyle karşılaştırılması büyük önem taşımaktadır. İlk olarak, Ali Şîr Nevâî'nin “Muhâkemetü'l-Lugateyn” eseri hakkında bilgi verelim: Dilbilimdeki değerli eserlerden biri olan “Muhâkemetü'l-Lugateyn” (İki Dil Muhâkemesi) adlı eseri Ali Şîr Nevâî hayatının son yıllarında, yani 1499 yılında (Hicri 905 yılı) yazmıştır (Qobul, 2021: 268). Bunu, yazarın şu sözlerinden çıkarabiliriz: “Shuncha ranj-u mashaqqatim qarshisida ochiq-oydin qilib yuzaga chiqarganim bu maxfiy ilimdin xabarli bo‘lsalar, umid ulkim bu faqrni yaxshilik duosi bila yod qilg‘aylar va ruhimni uning bila shod qilg‘aylar.” Ruboiy: Bu nomaki, yozdi qalamim tortib til Ta’rixin aning jumodiyul-avval bil, Kunning raqamini chorshanba qilg‘ il, To‘qquz yuz yildin o‘tub erdi besh yil.” (Qobul, 2021: 268). Rubai'ye göre, eserin yazılış tarihi Cemaziyel-Evvel ayının Çarşamba günü, 905 Hicri yılıdır. Günümüzde ise bu tar