QARLUQ LAHJASI MORFOLOGIYASINING SHONAZAR SHOABDURAHMONOV TOMONIDAN O‘RGANILISHI

Аннотация

Шоназар Шоабдурахманов в течение многих лет своей научной деятельности занимался исследованиями в различных областях языкознания. Особенно важное место среди его работ занимают исследования в области диалектологии. С середины 1950-х годов он начал изучать узбекские диалекты, и его основная научная деятельность была посвящена узбекской диалектологии. Он стал ученым, глубоко исследовавшим карлукский диалект узбекского языка. В данной статье рассматриваются исследования ученого по морфологии карлукского диалекта. Ключевые слова. узбекский язык, карлукский диалект, диалект, говор, основа, притяжательность, множественное число, литературный язык, городской говор. STUDY OF THE MORPHOLOGY OF THE KARLUK DIALECT BY SHONAZAR SHOABDURAKHMANOV 105 Kodirov Umarjon Akramjon ogli, teacher at the Alisher Navoi Tashkent state university of uzbek language and literature Annotation. Shonazar Shoabdurakhmanov, during his long scientific career, worked in various fields of linguistics. Among these, his research in the field of dialectology holds a special place. Since the mid-1950s, he began studying Uzbek dialects, and his main scientific activity became focused on Uzbek dialectology. He is a scholar who conducted in-depth research on the Karluk dialect of Uzbek. This article discusses the scholar’s research on the morphology of the Karluk dialect. Keywords. Uzbek language, Karluk dialect, dialect, speech, base, possession, plural, literary language, urban speech. Egalik kategoriyasi. Sh. Shoabdurahmonov qarluq lahjasining farg‘ona guruh shevalaridagi egalik qo‘shimchalari asosan adabiy tildagi egalik qo‘shimchalari bilan mos ekanligini, lekin ayrim shevalarda (Toshkent, Jizzax, Parkent) ularning o‘ziga xos belgilari mavjudligini ta’kidlaydi [2, 88]. Masalan, toshkent shevasida: Unli bilan tugagan o‘zakdan so‘ng Undosh bilan tugagan o‘zakdan so‘ng Shaxs Birlik Ko‘plik Birlik Ko‘plik 1 -м -вуз//-уз//-вузә//-взә -ъм -увуз//-у:з//-уз//-увуз//-увзә//-:зә // -узә 2 -нг (>й) -йъз//-ъз//-йлә -ънг (>ъй) -ъйъз//-йъ:з//ъз//-ъйлә 3 -съ -съ -ъ -ъ, -лугъ//-лувъ Egalik qo‘shimchalari faqatgina ot turkumidagi so‘zlarga emas, sifatdoshlarga ham qo‘shiladi: йъйарънъ йеп, ъчарънъ ъчъп // ad.-orf. yeyarini yeb, icharini ichib. Egalik qo‘shimchalari ko‘pincha -ган bilan tugagan sifatdoshlarga ham qo‘shiladi: оқъгәнъм-оқъгән. O‘zbek adabiy tilida egalik qo‘shimchalari odatda so‘z o‘zagining qurilishini o‘zgartirmaydi, faqat ayrim holatlarda unlinking tushishi va so‘z oxiridagi қ va к tovushlarining jaranglilashishi yuz beradi. Qarluq lahjasi shevalarida esa ъ tovushining tushishi (toshk. қɔннъм, қɔннънг, қɔннъ ғ] almashishi: ортɔғъм, ортɔғънг, ортɔғъ -дъкъ // -тъкъ egalik qo‘shimchalari mavjud. Toshkent guruhi shevalarida ushbu egalik qo‘shimchasining birinchi undoshi so‘zdagi oxirgi undoshga moslashadi. Qiyoslang: jiz. Кəръмнъкъ, мəнъкъ, сəнъкъ, бъздъкъ, създъкъ, туттъкъ; toshk. кўззъкъ, бɔшшъкъ, тɔккъкъ, темърръкъ, тɔллъкъ va h.k. Ko‘plik kategoriyasi. Shonazar Shoabdurahmonov o‘zbek shevalarida ko‘plik kategoriyasi xuddi adabiy tildagidek morfologik (бɔлəлəр // бɔлəлə // бɔллə, мɔллар // мɔллə) va sintaktik (он ɔдəм, кəттə-къчък, ҳəр хъл қəлəм, тодə-тодə) usul bilan hosil qilinishini ta’kidlab o‘tadi. [2, 90] -лар affiksi adabiy tilimizda ham, qarluq lahjasi shahar shevalarida ham quyidagi ko‘rinishlarga ega: -лар (and. қьзлар), -ләр (and. гүллəр), -лә (toshk. ɔдəмлə), -әр (park. бъзəр), -ә (toshk. бъзə, бъзə > бзɔ). Qarluq lahjasining ayrim shevalarida I va II shaxs kishilik olmoshlarining ko‘plik shakllari bir qator o‘ziga xosliklarga ega: jiz. съзлə // сълə ≈ сълəр. Masalan, съзлə (съла) бɔрънглə // ad.-orf. sizlar boringlar. Toshkent shevasida kishilik olmoshining II shax birlik shakliga -lar ko‘plik yasovchi qo‘shimcha qo‘shilganda (сəнлə > сəллə) II shaxs ko‘plik olmoshi съз bilan aynan bir xil ma’no