AGAR ODAMLAR MATEMATIKANING SODDA EKANLIGIGA ISHONMASALAR, BUNING SABABI SHUNDAKI, ULAR HAYOT QANCHALIK QIYINLIGINI TUSHUNMAYDILAR

Аннотация

This article theoretically discusses the types of algorithmic approaches to programming, namely linear, branching, and recursive algorithms, and analyzes their structural features. The practical application of each approach, https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 its role in programming, its advantages, and when to use it are described with examples. Keywords: Algorithm, linear algorithm, branching algorithm, recursive algorithm, cycle, conditional operator, programming, structural approach, computer science. Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir qatorda, dasturlash jarayonida algoritmlardan samarali foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Algoritm — bu berilgan masalani hal qilish uchun ketma- ket bajariladigan aniq qadamlar to‘plamidir. Har qanday dastur asosida muayyan algoritmik struktura yotadi. Dasturchining vazifasi — masalaga mos keladigan algoritmik yondashuvni tanlab, uni samarali tarzda amalga oshirishdir. Dasturlashda qo‘llaniladigan algoritmik yondashuvlar uch asosiy turga bo‘linadi: chiziqli (ketma-ketlik), tarmoqlanuvchi (shartli) va takrorlanuvchi (tsiklik) tuzilmalar. Ushbu maqolada biz algoritmik yondashuvlarning nazariy asoslari, ularning strukturaviy farqlari, hamda real dasturlash muammolarida qo‘llanilishini analitik tarzda ko‘rib chiqamiz. 1. Chiziqli algoritmlar Chiziqli algoritmlar eng sodda algoritmik tuzilma hisoblanadi. Bunday algoritmlarda barcha amallar ketma-ketlikda, shartsiz bajariladi. Har bir buyruq aniq tartibda bajarilib boradi va keyingi buyruq faqat oldingisi bajarilgach ishga tushadi. Chiziqli algoritmlar oddiy masalalar uchun juda samarali bo‘lib, ular faqat natijani hisoblash yoki ma’lumotni chiqarish kabi sodda amallarni bajaradi. 1-Misol Ikkita natural sonning yig‘indisi va ayirmasi hisoblovchi algoritm, blok – sxema tuzing va dasturini yozing. Masalaning blok-sxemasi Masalaning dasturiy yechimi a = int(input(“Birinchi natural sonni kiriting:”)) BOSHLASH https://scientific-jl.com/luch/ 3 4 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 b = int(input(“Ikkinchi natural sonni a,b kiriting:”)) c=a+b c = a + b d = a - b d=a-b print(“Yig‘indisi:”, c) c,d print(“Ayirmasi:”, d) Natija: a=4, b=3 c=7, d=1 TAMOM Masalaning algoritmi: 1. Boshlash; 2. b,c sonlarni qiymatini kiritish; 3. Yig‘indini hisoblash: c=a+b; 4. Ayirmani hisoblash: d=a-b; 5. c va d natijani chiqarish; 6. Tugatish. 2. Tarmoqlanuvchi algoritmlar Tarmoqlanuvchi algoritmlar shart asosida bir nechta yo‘nalishlarda ishlash imkonini beradi. Bu turdagi algoritmlarda shart tekshiriladi va natijaga qarab tegishli yo‘l tanlanadi. Asosan if–else strukturasi orqali ifodalanadi. Bu algoritmlar qaror qabul qilish jarayonlarida keng qo‘llaniladi, ayniqsa foydalanuvchi kiritmalariga mos natija chiqarishda. 2-Misol. Birilgan x sonini musbat yoki manfiy son ekanligini aniqlovchi algoritm, blok –sxema tuzing va dasturini yozing. Masalaning algoritmi: 1. Boshlash; 2. x soni qiymatini kiritish; 3. Agar x>0 bo’lsa 4-bandga o’tsin, aks holda 5-bandga o‘tsin; https://scientific-jl.com/luch/ 3 5 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 4. Chop yetilsin “Musbat son” va 6-bandga o‘tsin; 5. Chop etilsin “Manfiy yoki nol” va 6-bandga o‘tsin; 6. Tugatish. Masalaning blok-sxemasi Masalaning dasturiy yechimi x = int(input(“Son kiriting: ”)) BOSHLASH if x > 0: x print(“Musbat son”) + - else: x>0 print(“Manfiy yoki nol”) Natija: x=9 Musbat son Musbat son Manfiy yoki nol Manfiy yoki nol TAMOM 3. Takrorlanuvchi algoritmlar Takrorlanuvchi algoritmlar muayyan amalni bir necha bor takrorlashni ta’minlaydi. Bunday algoritmlar for, while yoki do-while tsikllari orqali bajariladi. Tsikllar orqali massivlar, fayllar, ro‘yxatlar ustida takroriy amallar bajariladi. Bu yondashuv katta hajmdagi ma’lumotlarni avtomatlashtirish uchun juda qulaydir. 3-Misol. 1 dan n gacha bo‘lgan natural sonlar yig‘indisini hisoblovchi algoritm, blok –sxema tuzing va dasturini yozing. Masalaning algoritmi 1. Boshlash; 2. n soni qiymatini kiritish; 3. S=0 boshlang‘ich qiymat berish; 4. i=1 dan n gacha takrorlash: S=S+i; 5. S yig‘indi natijasini chiqarish; https://scientific-jl.com/luch/ 3 6 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 6. Tugatish. Masalaning blok-sxemasi Masalaning dasturiy yechimi BOSHLASH n= int(input(“n ni kiriting: ”)) S = 0 n for i in range(1, n + 1): S=0 S += i i=1, n , 1 print(“1 dan”, n, “gacha sonlar yig‘indisi:”, S) S=S+i Natija: n=10 S=55 TAMOM Xulosa Dasturlash jarayonida algoritmlarni to‘g‘ri tanlash va ulardan samarali foydalanish — muammoni hal etishning muhim qismidir. Chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi algoritmlar dastur asosidagi asosiy strukturalar bo‘lib, ular orqali har qanday murakkab masalani sodda va tushunarli qadamlar orqali yechish mumkin. Har bir algoritm turi ma’lum bir masalaga mos tushadi. Masalan, oddiy hisoblashlar uchun chiziqli yondashuv yetarli bo‘lsa, murakkab qarorlar qabul qilish yoki katta hajmdagi takroriy amallarni bajarish uchun mos algoritmik struktura tanlash zarur bo‘ladi. Shu boisdan, dasturc