QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI SHAROITIDA OLMANING KECHPISHAR NAVLARINI SAQLASH USULLARINI TADQIQ QILISH

Аннотация

Ushbu tezisda Qoraqalpog‘iston Respublikasining agroiqlimiy sharoitida olmaning kechpishar navlarini saqlash bo‘yicha samarali usullar o‘rganildi. Mahsulot sifatini saqlab qolish, saqlash muddati davomida hosilning yo‘qolishini kamaytirish va bozorboplikni ta’minlash yo‘llari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston sharoitida zamonaviy saqlash texnologiyalarining joriy etilishi zarurligini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: Olma, kechpishar navlar, saqlash usullari, Qoraqalpog‘iston, agroiqlim, sovitkichli ombor, modifikatsiyalangan atmosfera, polietilen qadoqlash, yer osti omborlari. Olma — oziqaviy, dorivor va sanoatbop meva bo‘lib, O‘zbekiston, xususan, Qoraqalpog‘iston Respublikasida ahamiyatli qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan biridir. Hududning iqlim sharoitlari — keskin kontinental iqlim, qurg‘oqchilik va yozgi yuqori haroratlar — meva mahsulotlarini saqlash jarayoniga salmoqli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli kechpishar navlarning optimal saqlash usullarini tadqiq qilish dolzarb masaladir. Shuningdek, olma — yilning muayyan davrida yetishtiriladigan, inson organizmi uchun muhim bo‘lgan turli foydali moddalarga boy meva hisoblanadi. Uning tarkibida ko‘plab biologik faol modda va ozuqaviy elementlar: C, A, B guruhi vitaminlari, kaliy, temir, magniy kabi mineral moddalari, shuningdek uglevodlar, tabiiy organik kislotalar, pektin moddalar, flavonoidlar va antioksidantlar mavjud. Shu sababli olma nafaqat organizmning kunlik ehtiyojini qondirishda, balki immun tizimining mustahkamlanishida ham muhim rol o‘ynaydi Qoraqalpog‘istonda yoz oylarida harorat 40–45°C gacha yetadi, havo namligi past, qish esa nisbatan yumshoq kechadi. Bu sharoitlar meva bog‘dorchiligiga ma’lum cheklovlar qo‘yadi, ammo aynan kechpishar navlar uchun ular qulay saqlash imkoniyatlarini ham yaratadi — tabiiy sovuqlikdan foydalanish mumkin. Hududda asosan quyidagi kechpishar navlar yetishtiriladi:  Renet Simirenko https://scientific-jl.com 1 8 6 64-son_4-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali  Golden Delicious  Rozmarin  Besh yulduz Ular qattiq po‘stlog‘i, nisbatan suvga boy va transportbop bo‘lishi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, olmaning sovuqqa chidamlilik xususiyatlari va ularni saqlash shart-sharoitlari Olma mevasining saqlanish muddati va sifat darajasi uning naviga, ya’ni sovuqqa chidamlilik darajasiga bevosita bog‘liq. Sovuqqa chidamli navlar nisbatan past haroratlarda –1°C dan –20°C gacha bo‘lgan sharoitda yaxshi saqlanadi. Ushbu turdagi olmalar yuqori harorat sharoitiga uncha bardoshli emas, shuning uchun ularni issiq omborlarda uzoq muddat saqlash tavsiya etilmaydi. Masalan, Pepin shafran, Kandil sinap, Renet Simirenko, Golden Delishes, Boyken, Renet Kichunova, Sari sinap va Rozmarin kabi navlar sovuqqa yuqori darajada chidamli hisoblanadi. Aksincha, sovuqqa chidamsiz navlar odatda 2°C dan 4°C gacha bo‘lgan haroratda saqlanishi lozim. Bunday navlarga Mart, Suvorovets, Aprel, Jonatan, Starking, Antonovka, Renet shampan, Oddiy Antonovka kabi navlar kiradi. Ushbu navlarning sovuq haroratga bo‘lgan sezuvchanligi ularni nisbatan yuqoriroq haroratda, ehtiyotkorlik bilan saqlashni talab qiladi. Olmalarni muvaffaqiyatli saqlash uchun ombordagi havo muhitining nisbiy namligi muhim omil hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 85–95% oralig‘idagi nisbiy namlik darajasi olmalarni uzoq muddat sifatli saqlash uchun optimal hisoblanadi. Shuningdek, omborxona ichida havo aylanishining muntazamligi ham meva sifati va saqlanish muddatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Havo aylanishini ta’minlash uchun taxlamlar (yig‘ilgan olma qutilari) orasidagi havo oqimi 0,2–0,3 m/sek tezlikda bo‘lishi tavsiya etiladi. Ombor haroratini mevalar uchun zarur darajaga tushirish maqsadida dastlab havoni faol aylantirish orqali haroratni asta-sekin pasaytirish amalga oshiriladi. Harorat me’yoriga yetkazilgach, har bir nav uchun mos optimal harorat saqlanadi. Xususan, sovuqqa chidamsiz navlarni saqlashda ombordagi gaz muhitini boshqarish (masalan, kislorod va karbonat angidrid darajasini muvozanatlash) juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu usul mevaning yangiligini saqlab qolishda samarali hisoblanadi. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, olma daraxtining pastki shoxlarida joylashgan mevalar yuqori saqlanish xususiyatiga ega bo‘ladi. Shu sababli bunday mevalar yig‘im-terim jarayonida alohida ajratib olinadi va omborda ham alohida saqlanadi. https://scientific-jl.com 1 8 7 64-son_4-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Yig‘ib olingan olma mevalari 4–8 soat ichida, kechiktirmasdan, saqlash omboriga yetkazilishi lozim. Bu ularning yangiligini saqlashda muhim omildir. Mevalar omborga olib kelinmasdan avval maxsus sovitish bo‘lmalarida dastlabki sovitish jarayonidan o‘tkaziladi. Ushbu bosqich mevalarni ombor sharoitiga moslashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Odatda meva ombori bo‘lmalarining sig‘imi har kuni 10–15% miqdorida olma bilan to‘ldirilib boriladi. B