ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЁТИДА ТАЪЛИМ ХИЗМАТЛАРИНИНГ МОҲИЯТИ ВА АҲАМИЯТИ

Аннотация

Мазкур мақола таълимнинг замонавий жамият ва Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти ривожланишидаги асосий омил сифатидаги аҳамиятига бағишланган. Унда таълим соҳасидаги фаолиятни тартибга солувчи қонуний асослар, жумладан, “Таълим тўғрисида”ги Қонун ҳамда таълим сифатини ошириш ва таълим хизматларини ривожлантиришга қаратилган давлат дастурлари ва фармонлар таҳлил қилинади. Муаллиф “таълим хизматлари” тушунчасининг турли таърифларини ва уларнинг хусусиятларини, жумладан, ижтимоий-иқтисодий табиати, баҳолаш ва молиялаштириш механизмларини кўриб чиқади. Таълим хизматлари истеъмолчиларининг мотивацияси ва танловига таъсир этувчи омиллар, шунингдек, тўловли таълим хизматларининг рақобат муҳитини ривожлантириш ва таълим муассасаларини молиялаштиришга таъсирига алоҳида эътибор қаратилган. Мақолада таълим хизматлари тушунчасини норматив-ҳуқуқий базага киритишнинг ижобий ва салбий жиҳатлари, шунингдек, таълим хизматларининг инсон капитали шаклланиши ва мамлакатда инновациялар ривожидаги роли муҳокама этилади. Умуман олганда, мақолада таълим хизматларини такомиллаштириш Ўзбекистоннинг рақобатбардошлигини ошириш ва барқарор иқтисодий ривожланишини таъминлашда муҳим аҳамият касб этиши таъкидланади. Калит сўзлар: Таълим, таълим хизматлари, инсон капитали, “Таълим тўғрисида”ги Қонун, Ўзбекистон иқтисодиёти, ижтимоий-иқтисодий ривожланиш, давлат таълим сиёсати, тўловли таълим хизматлари, таълимда рақобат, таълим сифати, таълимни молиялаштириш, истеъмолчи мотивацияси, таълимда инновациялар, таълим ислоҳотлари, халқаро таълим стандартлари. Таълим замонавий жамият фаолиятининг энг муҳим таркибий қисмларидан бири бўлиб, ҳар қандай давлатнинг муваффақиятли фаолият юритиши учун зарур ҳисобланади. Таълимга инвестиция киритиш, яъни инсон капитали сифатини ошириш орқали мамлакат иқтисодиётининг барча тармоқларини жадал ривожлантириш даражасини кўтариш мумкин. Аҳолининг таълим даражаси ва сифати мамлакатнинг келажаги, хавфсизлиги ва иқтисодий https://scientific-jl.com 1 0 7 64-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali тараққиётига бевосита боғлиқ бўлиб, бу эса ўз навбатида мамлакатнинг бошқа давлатлар билан рақобатбардошлигини оширади ва унинг мустақиллигини таъминлайди. Ушбу соҳанинг иқтисодиётдаги аҳамияти ҳар бир суверен давлат қабул қилган таълим тўғрисидаги қонунда ҳам ўз ифодасини топган. Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни 2020 йил 19 май куни Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилиниб, 2020 йил 7 август куни Сенат томонидан маъқулланган. Мазкур Қонунда таълим тушунчасига қуйидагича таъриф берилган: «таълим – таълим олувчиларга чуқур назарий билимлар, кўникмалар ва амалий малакалар беришга, шунингдек, умумий ва касбий билим, кўникма ва малакаларни шакллантириш, қобилиятларни ривожлантиришга қаратилган тизимли жараёндир». Таълим жараёнида маълум таълим босқичларига эришилади. Таълим фаолияти қонунчиликда икки хил турга ажратилади:  давлат таълим стандартлари асосида амалга ошириладиган фаолият (умумтаълим дастурлари асосида ташкил этиладиган таълим жараёни);  қўшимча таълим хизматлари (уларнинг ҳажми ва мазмуни давлат стандартлари орқали тартибга солинади, бироқ хизмат кўрсатувчи томондан қўшимчалар киритилиши қўллаб-қувватланади). Қонунда, шунингдек, хусусий ва давлат таълим муассасалари хоҳловчиларга қўшимча пуллик таълим хизматларини кўрсатиш ҳуқуқига эга эканлиги қайд этилган. Буларга қўшимча таълим дастурлари асосида ўқитиш, махсус курслар ва фанлар циклини ўқитиш, таълим олувчилар билан фанларни чуқур ўрганиш бўйича машғулотлар ҳамда таълим соҳасидаги бошқа хизматлар киради. «Мактаб ўқувчиларининг билим ва кўникмаларини шакллантириш, уларни миллий ва умуминсоний қадриятларга садоқат руҳида тарбиялаш, ўқитувчи касбининг нуфузини ва педагоглар сифати таркибини ошириш, дарсликлар ва ўқув-услубий мажмуаларни замонавий талаблар асосида такомиллаштириш, халқаро стандартларга жавоб берадиган замонавий умумтаълим муассасалари моделларини барпо этиш» мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сонли «Янги Ўзбекистонни ривожлантириш стратегияси 2022–2026 йилларга мўлжалланган» Фармони ва 2022 йил 11 майдаги ПФ–134-сонли «2022–2026 йилларда халқ таълими тизимини ривожлантириш бўйича миллий дастурни тасдиқлаш тўғрисида»ги Фармони қабул қилинди. Сўнгги вақтларда таълим фаолиятига хизмат кўрсатиш нуқтаи назаридан ёндашиш тенденцияси кузатилмоқда ва бу борада мазмуни турлича, лекин маънода ўхшаш бўлган кўплаб таърифлар келтирилмоқда. Масалан, А. Скалкин https://scientific-jl.com 1 0 8 64-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali ўз мақоласида таълим хизматларига қуйидагича таъриф беради: «Таълим хизматлари – бу таълим фаолиятининг бир элементи бўлиб, у алоҳида мақсадларга ва субъектларга эга. Таълим хизматларининг мақсади – билимлар, кўникмаларни узатиш, касбий маҳоратни шакллантириш ва уларни ўқувчилар томонидан ўзлаштиришдан иборат. Таълим хизматларининг субъектлар