TO‘KIN-SOCHINLIK PARADOKSI: NIMA UCHUN IQTISODIY O‘SISH SHAROITIDA BA‘ZI MAMLAKATLARDA KAMBAG‘ALLIK DARAJASI ORTIB BORMOQDA

Аннотация

Global iqlim isishi dunyo mamlakatlari iqtisodiyotiga keng qamrovli va jiddiy tasir ko’rsatmoqda . Issiqxona gazlarining ajralishi natijasida atmosferaning isishi kuzatilmoqda shu bilan birga qishloq xo‘jaligi, sanoat, energetika, transport va sog‘liqni saqlash sohalarini yomon ahvolga keltirmoqda.Bu oziq-ovqat xavfsizligiga, infratuzilmaga, tabiiy resurslarga va iqtisodiyotga jiddiy tahdid solmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishlari natijasida hosildorlik kamayib, iqtisodiyotda bazi bir yuqotishlarga olib kelmoqda. Ushbu maqolada AQSh va O‘zbekiston misolida global iqlim o‘zgarishining iqtisodiyotga tasirini tahlil qiladi.Bu davlatlarning ushbu muammoni hal qilish strategiyalari turli xil hidoblanadi.shu bilan bir qatorda , Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni va barqaror rivojlanish choralarining samaradorligini ham ko‘rib chiqadi Kalit so‘zlar: global iqlim isishi, iqtisodiyot, infratuzilma, urbanizatsiya ,qishloq xo‘jaligi, energiya, transport, yashil iqtisodiyot, sektor, ekologik muammolar. Adabiyotlar tahlili va metodologiya Iqlim o‘zgarishlarining iqtisodiyotga ta’siri bo‘yicha Jahon banki, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi, BMT va ilmiy tadqiqot markazlari tomonidan ko‘plab ilmiy ishlar olib borilgan. Karl, Melillo va Peterson (2009) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, AQShda iqlim o‘zgarishlari natijasida ekstremal ob-havo hodisalari sezilarli darajada ortgan va har yili infratuzilma, qishloq xo‘jaligi hamda sanoatga miliardlab dollar zarar yetkazmoqda. Lal, Alavalapati va Mercer (2011) o‘z tadqiqotlarida global isish tufayli AQShning qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi 15-20% ga kamayganini, bu esa oziq-ovqat narxlarining oshishiga va iqtisodiy o’zgarishlarga sabab bo‘lganini ko‘rsatgan. Bundan tashqari, transport va energetika sohalarida ham iqlim o‘zgarishlari tufayli yillik iqtisodiy yo‘qotishlar 200 milliard dollardan oshganligi qayd etilgan. Mirzabaev (2013) tomonidan Markaziy Osiyo, jumladan, O‘zbekiston bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishlari natijasida sug‘oriladigan yerlarning hosildorligi 10-15% ga kamaygan. O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi tizimi https://scientific-jl.com 2 6 2 64-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali asosan sug‘orishga tayanadi va suv resurslarining kamayishi mamlakat iqtisodiy barqarorligiga tahdid solmoqda. Bundan tashqari, issiq havoning ortishi elektr energiyasiga talabni oshirib, energetika sektorida yuklamani oshirmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishlari faqat tabiiy muhitga emas, balki iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanishga ham sezilarli ta’sir qiladi. Shu sababli, ko‘plab mamlakatlar yashil iqtisodiyotga o‘tish va muqobil energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirishga e’tibor qaratmoqda. Ushbu maqolada ilmiy tadqiqotlar asosida AQSh va O‘zbekiston iqtisodiyotiga iqlim o‘zgarishining ta’siri chuqur tahlil qilinadi. AQSh iqtisodiyotiga iqlim o‘zgarishining ta’siri AQSh iqlim o‘zgarishlari natijasida eng katta iqtisodiy yo‘qotishlarga duch kelayotgan davlatlardan biridir. Kaliforniya va Texas shtatlaridagi yirik o‘rmon yong‘inlari, Florida va Luizianadagi bo‘ronlar va suv toshqinlari natijasida infratuzilma va qishloq xo‘jaligiga katta zarar yetmoqda. Yaqinda bo’lib o’tgan Kaliforniya va Texas shtatlaridagi yirik o’rmon yong’ini natijasida ham juda katta iqtisodiy zarar olib kelindi Bundan tashqari, AQShda qurg‘oqchilik va haddan tashqari issiq ob-havo natijasida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish qiyinlashmoqda. Midwestern shtatlarida hosildorlik pasayishi va suv resurslarining kamayishi dehqonchilikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 2021 yilda chop etilgan AQSh Qishloq Xo‘jaligi Departamentining hisobotiga ko‘ra, iqlim o‘zgarishlari natijasida yillik paxta va bug‘doy hosildorligi 10-15% ga kamaygan. Sanoat sektorida esa energetika tizimi sezilarli bosim ostida qolmoqda. Haddan tashqari issiq yoz davrida elektr energiyasiga talab oshib, tizim haddan tashqari ko’p ishlamoqda. Shamol va suv resurslaridan foydalanuvchi muqobil energiya manbalariga sarmoya kiritish orqali AQSh hukumati bu muammolarni bartaraf etishga harakat qilmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyotiga iqlim o‘zgarishining ta’siri O‘zbekiston asosan qishloq xo‘jaligiga tayanadigan davlat bo‘lgani sababli, iqlim o‘zgarishlari bu sohaga katta ta’sir o‘tkazmoqda. Mirzabaev (2013) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sug‘oriladigan yerlarning hosildorligi 10- 15% ga kamaygan, suv resurslariga talab ortgan, lekin yetarli ta’minot yo‘qligi sababli hosildorlik pasaymoqda.Shuningdek,O‘zbekistonda yozning haddan tashqari issiq bo‘lishi nafaqat qishloq xo‘jaligi, balki sanoat va urbanizatsiya jarayonlariga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Energetika sektorida elektr energiyasiga bo‘lgan talab ortib, ishlab chiqarish tizimiga yuklama oshmoqda. Sovutish tizimlarining ko‘payishi va gidroenergetika tizimining suv yetishmovchiligi sababli barqaror energiya ta’minoti muammoga aylan