ERKAKLAR KOʻYLAGINI ISHLAB CHIQARISHDA QOʻLLANILADIGAN MATERIALLAR VA ULARNING TAHLILI

Аннотация

Charm-poyabzal sanoati mahalliy xomashyo - hayvonlar terisidan yumshoq va qattiq charm, tabiiy va sun’iy charmdan poyabzal, shuningdek, telpak, ot-ulov asboblari, attorlik buyumlari, to‘qimachilik va boshqa mashina uchun detallar ishlab chiqaradi. Charm sanoati O‘zbekistonda hunarmandchilikning qadimiy turi sifatida mavjud. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qo‘qon shaharlarida, Xorazmda yuzlarcha ko‘nchilik do‘konlari bo‘lib, ularda teridan turli nav charmlar tayyorlangan. Kalit so‘zlar: charm, teri, charm chiqindilar, to‘qimachilik - tolalar, poyabzal, pardozlash, xayvon terilari, galanteriya buyumlari. Ko‘nchilik korxonalari ustki kiyim, poyabzal, galanteriya buyumlari (sumka, belbog') tikish uchun material sifatida, mebel, avtomobil o‘rindiqlarini qoplash, jabduqlar va jihozlar uchun, shuningdek, mashina qismlari va texnik maqsadlarda ishlatiladigan charm ishlab chiqarish bilan shug'ullanadi. Teri xomashyosi asosan sigir, buzoq va choʻchqa terilari, shuningdek, echki, qoʻy va ot terilari hisoblanadi. Ishlab chiqarish ustaxonalarida terini ko‘p bosqichli ketma-ket qayta ishlash amalga oshiriladi, bu sochlarni olish, strukturani ajratish, to‘gridan-to‘g'ri ko‘nchilik, barabanni bo‘yash va keyingi bir qator pardozlash jarayonlari va operatsiyalaridan iborat. Eng yirik korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan haqiqiy charm assortimenti, shuningdek uni ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan xom ashyoning qisqacha tavsifi, 1-jadvalda keltirilgan. Poyabzal korxonalardan chiqayotgan charm chiqndilarini o‘rganish. Ushbu maqolada Farg‘ona shahridagi “Uzsalaman” QK hamda “Kamron shoes”poyabzal ishlab chiqaruvchi korxonalari misolida ulardan chiqadigan chiqindilari va ulardan foydalanishning yo‘nalishlari muhokama qilinadi. Teri 636 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ishlab chiqarish chiqindilaridan foydalanish muammosi tahlil qilinib, chiqindilar turlari ko‘rib chiqildi. Ishda dunyoda qo‘llanilayotgan charm buyum ishlabvchiqaruchi korxonalari chiqindilarini qayta ishlashning mashhur usullari va texnologiyalari tizimlashtirilgan. Chiqindilarni ishlatishning asosiy yo‘nalishlari aniqlandi: tolali tuzilmani saqlash, kollagen molekulalarini saqlash va kollagenni turli usullar bilan to‘liq yoki qisman parchalash. Bu sanab o‘tilgan usullarni tanlanmagan teri chiqindilariga ham qo‘llash mumkinligi ko‘rsatilgan. Yuqoridagi korxonalarda o‘rganishlar natijasida yiliga 30-35 ming to‘nna charm qoldiq chiqindilarini chiqishini aniqladik. 1-rasm. Texnologik jarayonlardagi chiqayotgan charm chiqindilari namunalari. 637 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 2-rasm. Texnologik jarayonlardagi chiqayotgan charm namunalari. Poyabzal chiqindilariga yelim, kauchuk, plastiklarga ajratiladi. Bunda Granulatsiya va qayta plastifikatsiya texnologiyasini qo‘llash orqali foydali holatga o‘tkazishimiz mumkin. Bunda quyidagi jarayonlar olib boriladi, chiqindilarni ajratish va tasniflash, yuvish va quritish, maydalash (shrederlar yordamida), ekstruziya yo‘li bilan granula olish. Ushbu texnologiyani mohiyati shundaki 400–800°C da chiqindilar kislorodsiz muhitda parchalanadi. Bunda piroliz moyi va gaz va uglerod qoldiqlari hosil bo‘ladi. Ushbu texnalogiyadan foydalanishning afzalligi shundaki, atmosferaga zararli chiqindilarning kamayishi va plastmassalardan energiya olish imkoniyatini beradi. Materialning tuzilishiga chuqur integratsiyalashgan yuqori texnologiyali jarayonlardan foydalanish katta energiya xarajatlarini talab qilishi ko‘rsatilgan, ammo bu jarayonlar charm sanoati korxonalarida amalga oshirilishi mumkin. Kamroq energiya sarflaydigan jarayonlar, jumladan, mahsulotni maydalash va uni turli mahsulotlarda, masalan, qurilish materiallari, teriga o‘xshash materiallarda bezak dettalar sifatida ishlatish va tikuvchilik korxonalriga ilmiy loyiha sifatida sotish uchun eng maqbul variantlardir. 638 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Qayta ishlash usullari bilan bir qatorda texnologik jarayonlar natijasida olingan mahsulotlardan foydalanish sohalari aniqlanadi. Ushu qoldiq chiqindilarni ustki kiyim uchun bezak va erkaklar va ayollar bosh kiyimlarida bezak detallar va yeng detallari vazifasini bajarish qo‘llanilishini va resurs tejamkor texnologiyasini ishlab chiqishni taklif etamiz. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Данзангийн Эрдэнэбат. Вооружение, одежда, кожаные шлемы и доспехи монголов периода империи чингисидов. Диссертация. Улан-Удэ, 2015. 206 стр. 2. Abdullajonova N.G., Mavlyanov S.M., Abdullayev Sh.V., Dalimov D.N. Kolorimetricheskiy metod opredeleniya gidrolizuyemыx dubilnыx veщyestv // Dokl. AN RUz. Tashkent, 2000, № 10. 3. Дильдабеков Д.С. Применение маскирующих веществ при выработке кож для низа обуви с использован