MASOFAVIY ZONDLASH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA BOG‘ZORLAR HOLATINI MONITORING QILISH VA BAHOLASH

Аннотация

This article provides a scientific and practical analysis of the monitoring data of orchard and vineyard areas in the Govossoy massif of Chust district, Namangan region, using both monitoring data and information obtained from Sentinel-2 satellites. The research utilizes remote sensing methods, statistical data, and information from the "O‘zdavyerloyiha" State Design and Research Institute, as well as precise numerical results based on the survey conducted by the institute in 2024. The study assesses the advantages and disadvantages of these approaches and proposes recommendations on the application of digital technologies in agriculture. https://scientific-jl.com 3 47-son_4-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Keywords: agricultural lands, monitoring, satellite, orchards, vineyards, geoinformation technologies. Kirish. Qishloq xo‘jaligida ekinlarning, xususan, ko‘p yillik daraxtzorlar – bog‘zor va tokzorlarning holatini aniqlash, baholash va monitoring qilish doimiy ahamiyatga ega. An’anaviy hatlov usullari uzoq yillardan beri amaliyotda mavjud bo‘lib, ularning asosiy yo‘nalishi yerda yurib, joyida aniqlashga asoslanadi. Biroq, so‘nggi yillarda masofadan zondlash (RS) va geografik axborot tizimlari (GIS) yordamida monitoring olib borish texnologiyalari keng joriy etilmoqda. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida bog‘dorchilik va uzumchilik muhim o‘rin tutadi. Hozirgi kunda respublikada meva va rezavor mevalarning 20 turi ekilib, bog‘ va tokzorlar maydoni yildan-yilga kengaymoqda. Masalan, 20-asr boshlarida O‘zbekiston hududida taxminan 50 ming gektar bog‘, jumladan 22 ming gektar mevazor va 37 ming gektar tokzor bo‘lgan. Bog‘larning asosiy maydonlari Farg‘ona vodiysi (24%), Toshkent vohasi (36%) va Zarafshon vodiysiga (tokzorlarning 50%) to‘g‘ri kelgan [7]. Bugungi kunda, O‘zbekistonning deyarli barcha dehqonchilik mintaqalarida, ayniqsa, Farg‘ona va Zarafshon vodiylari, Toshkent, Xorazm, Qashqadaryo vohalarida uzumchilik keng rivojlangan. Ushbu ko‘rsatkichlar bog‘ va tokzorlarning mamlakat qishloq xo‘jaligidagi salmoqli ulushini ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu maydonlarning holatini samarali baholash va monitoring qilish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. “O‘zdavyerloyiha” davlat ilmiy-loyihalash instituti tomonidan, Respublikaning tuman va shaharlarida qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan sug‘oriladigan yerlarni xatlovdan o‘tkazish orqali yaroqsiz holatga kelib qogan ko‘p yillik daraxtzorlar egallagan yer maydonlari hisobi shakllantirildi [3]. Ushbu ma’lumotlar taxlil qilindi. Tadqiqot metodologiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 14-yanvardagi 22-son qarori [1] bilan tasdiqlangan “Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar va ekin maydonlarida monitoring ishlarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi nizom hamda “O‘zdavyerloyiha” davlat ilmiy-loyihalash instituti tomonidan ishlab chiqilgan “Sug‘oriladigan yerlarni xatlovdan o‘tkazish va geoaxborot bazasini yaratish” uslubiy qo‘llanmasi [5] hamda tizimli tahlil, statistik umumlashtirish va masofaviy zondlash ma’lumotlari asosida monitoring holati baholandi. Sun’iy yo‘ldoshlar orqali olingan tasvirlar orqali bog‘zor va tokzorlar maydonining qoplanish darajasi baholandi. Tahlil va natijalar. Respublika hududlaridagi qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan sug‘oriladigan yer maydonlari xatlovdan o‘tkazilganda, bog‘zorlar maydoni https://scientific-jl.com 4 47-son_4-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi 72 ming 61 gektar va tokzorlar maydoni 20 ming 952 gektar ekanligi aniqlangan. Bog‘zorlar holati bo‘yicha jami 72 ming 61 gektar bog‘zorlar shundan; 54 ming 245 gektar (75%) holati yaxshi bog‘lar, 10 ming 2 gektar (13,9%) yangi barpo etilgan bog‘lar, 1 ming 714 gektar (2,4%) eskirgan yaroqsiz holatga kelib qolgan bog‘lar va 6 ming 100 gektar (8,5%) siyrak bog‘zorlar ekanligi ma’lum bo‘ldi [3]. Tokzorlar holati bo‘yicha jami 20 ming 952 gektar tokzorlar shundan; 19 ming 48 gektar (91%) holati yaxshi tokzorlar, 1046 gektar (5%) yangi barpo etilgan tokzorlar, 277 gektar (1,3%) eskirgan yaroqsiz holatga kelib qolgan tokzorlar va 581 gektar (2,8%) siyrak tokzorlar ekanligi ma’lum bo‘ldi. Respublika bo‘yicha Namangan viloyatida eng katta bog‘zorlar 30 753 gektarni, Toshkent viloyatida eng katta tokzorlar 7 487 gektarni tashkil etsa eng kichik maydonli bog‘ 713 gektar va 83 gektar tokzor Qoraqalpog‘iston Respublikasi ulushiga to‘gri kelib shundan; eng ko‘p yaroqsiz eskirgan yaroqsiz holatga kelib qolgan bog‘lar 2148,3 gektar Namangan viloyatida bo‘lsa, eng ko‘p yaroqsiz eskirgan yaroqsiz holatga kelib qolgan tokzorlar 210,7 gektar Surxondaryo viloyati ulushiga to‘g‘ri kelishi aniqlandi (1-jadval). 1-jadval Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlardagi yaroqsiz holatga kelib qogan ko‘p yillik daraxtzorlar egallagan yer maydonlari Bogʻzorlar va tokzorlar holati Tumanlar nomi B la o r g j ʻ a zo m r i - ol ati y a x s hi Y a n gi b o