Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ХАМКОР ЎСИМЛИКЛАР-АГРОЦЕНОЗ
ХАМКОР ЎСИМЛИКЛАР-АГРОЦЕНОЗ · Мамиров Нурбек Войитқул ўғли
Образовательные инновации и интеграция · 2026
Аннотация
Мазкур мақолада дон ва дуккакли экинлар ижобий шакллантирилган ўсимликлар агроценозида маҳсулот сифати яхшиланади ва унинг миқдори ортади. Буни вика ва жадар ўсимликлари билан олиб борилган тадқиқот натижасидан ҳам кўриш мумкин. Вика ва жавдар соф холда экилганида унинг таркибидаги хом протеин микдори 16,9 %, 6,3 % (тегишли равишда) тенг бўлиб агроценозда ушбу кўрсаткич 8,8 % ни ташкил этган. Агроценозда жавдар таркибидаги оқсил микдори 2,5% га ортди. Демак, агроценозда вика ўсимлиги к ў п р о қ азотни синтез қилди. Шўрланган тупроқ шароитда дуккакли дон экинлар унувчанглигини ошириш учун уларни донли экинлар билан бирга қўшиб экиш тавсия этилган.Бунда кузги жавдар соф холди экилганда гектаридан 175.1ц / га , дуккакли дон экинларидан бўлмиш вика билан бирга экилганда 198.9 ц/га яшил масса олинган. Калит сўзлари: тупроқ, ўсимлик нав, Яреллов, Восток-55 Кириш Агроценоз биоценознинг таркибий қисмларидан бўлиб инсон томонидан қишлоқ хўжалик экин турлари ва уларнинг навларини мақсадли танлаш билан шакллантирилади. Ўсимликлар агроценозини шакллантиришдан асосий мақсад, ҳосил микдори ва унинг сифатини яхшилаш билан бирга тупрок унумдорлигини оширишдан иборат. Бундай хусусият дуккакли дон экинларига хосдир. Маълумки, дуккакли дон экинлари тупроқ унумдорлигини оширади ва озука сифатини яхшилайди. Шу билан бирга кузги дуккакли дон экинларининг вегетация даври куз ва қиш ойларига тўғри келиб, тупроқнинг юза қисмини тўлик қоплаши эвазига уни ёмгир ва шамол эрозиясидан сақлайди. Дуккакли дон экинларини агроценозда кенг фойдаланиш уларнинг биологик хусусиятлари билан боғлих. Маълумки, кузги дуккакли дон экинлари ёйилиб ўсади. Суғориладиган тупроқ шароитида намлик кўп бўлган эрта бахорда тупроқ юзасига яқин жойлашган ўсимляк поялари чирийди. Бу ўз навбатида хосил миқдори ва унинг сифатига таъсир кўрсатади. Айниқса, дуккакли дон экинлар уручилигини ташкил этишда қийинчиликларни юзага келтиради. Мазкур масаланинг ижобий ечими дуккакли дон экинлар агроценозини илмий асосда шакллантириш билан боғлиғ. https://scientific-jl.com 3 6 47-son_4-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Ўсимликлар агроценозини тўғри шакллантириш илмий асосларни талаб этади. Бунда биринчи навбатда гетероген агроценоз учун ўсимлик тур ва навларини тўғри танлашда уларнинг биологик хусусиятларини эътиборга олиш мақсадга мувофикдир. Мухими, ўсимликлар агроценози комплементар таъсир доирасида амалга ошиши керак. Ўз навбатида шуни қайд этиш керакки, шўрланган тупроқ шароитида кузги дуккакли дон экинлар агрценозининг илмий асослари аниқланмаган. Айниқса, ўсимликлар агроценозини шакллантиришда қишлоқ хўжалик экин турлари ва навларини танлаш ва уларни оптимал меъёрда экиш масалалалари яхши ўрганилмаган. Дунё миқёсида, жумладан, Республикамизда ўсимлик оқсилига бўлган талаб хаамон юқори бўлиб колмокда. Бунга қадар минтақанинг тупроқ иқлим шароитига мос кузги дуккакли дон экинларининг маҳсулдор ва сифатли хосил бериш имкониятига эга булган навларнинг яратилмаганлиги, уругчилик ишлари йўлга қўйилмаганлиги ҳамда агротехнологик тадбирларнинг тўлиқ ишлаб чиқилмаганлиги сабаб бўлмокда. Ушбу йўналишда олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, кузги жавдар соф холда экилганида гектаридан 175.1 ц/га, дуккакли дон экинларидан булмиш вика билан бирга экилганида 198.9 ц/га яшил масса олинган. Жавдар соф холда экилганида гектаридан 507,3 кг, вика билан бирга экилганида 650 кг/га оқсил олинган. Айнан шундай натижа кузги бугдой билан хам қайд этилган. Кузги буғдой соф холда экилганида гектаридан 165,1 ц/га, вика билан бирга экилганида 203,2 ц/га яшил масса олинган. Мазкур вариантда оқсил микдори 500,3 кг дан 666.1 кг гача ортганлиги қайд этилган [1]. 1-расм. Чапада Тритикале “Ярело”-Хашаки нўхот “Восток-55” агроценози, Ўнгда Тритикале “Ярело”- Боқла “Vica vilosa” агроценози. Ўсимликлар агроценозини шаклантиришда табиий иқлим шароитни эътиборга олиш мақсадга мувофиқдир. Нисбатан қуруқ иқлим шароитида агроценоз таркибига вика ва тритикале ўсимликларидан фойдаланиш тавсия этилган. Бундай холатда яшил масса микдори 221 кг/га дан 278 кг/га ортганлиги аниқланган. Ушбу https://scientific-jl.com 3 7 47-son_4-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ўсимликлар агроценозида 1 кг яшил масса таркибида оқсил микдори 24,4 г дан 35,8 г, каротиноид микдори 28,8 мг дан 42,8 мг гача ортганлги аниқланган [1]. Ўз навбатида шуни қайд этиш керакки, ўсимликлар нисбати тўғри танланмаган агроценозда салбий натижалар хaм аниқланган. Натижада, ўсимликларнинг микдорий кўрсаткичларида кучли вариацияланиш қайд этилган. Буни вика ўсимлиги билан ўтказилган тажрибадан ҳам кўриш мумкин. Вика ўсимлиги соф холда экилганида оқсил микдори 205 г/кг ни ташкил этган бўлса агроценозда 189,7 г/кг ни ташкил этди. Бундай холатнинг қайд этилиши экиш меъёрининг оптимал бўлмаганлиги билан изохланган [2] Кузги дуккакли дон экинларини кенг ишлаб чикаришга жорий этилишига тўсқинлик қилувчи омиллардан бири уларнинг уругчилигини ташкил этиш ва механизация ёрдамида
Доказательный фрагмент
«Мазкур мақолада дон ва дуккакли экинлар ижобий шакллантирилган ўсимликлар агроценозида маҳсулот сифати яхшиланади ва унинг миқдори ортади.»
Образец извлечения
Демо-превьюМазкур мақолада дон ва дуккакли экинлар ижобий шакллантирилган ўсимликлар агроценозида маҳсулот сифати яхшиланади ва унинг миқдори ортади. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- и: тупроқ, ўсимлик нав, Яреллов, Восток-55, Калит сўзлари: тупроқ
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014
Журнал универсальных научных исследованийAND RESTORATION, Khatamov Orif Yusupovich2024