DEVELOPMENT OF CRITICAL THINKING IN THE EDUCATIONAL PROCESS AND ITS SIGNIFICANCE

Аннотация

В статье говорится о развитии у студентов навыков критического мышления и его значении в мировом образовательном процессе. Критическое мышление играет важную роль в развитии интеллектуального потенциала учащихся, самостоятельного и глубокого подхода к проблемам, формировании умения делать правильные выводы и принимать решения. В статье анализируются интеграция критического мышления в учебный процесс, подходы студентов к защите своей точки зрения и использованию https://scientific-jl.com 2 4 7 47-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi аналитических подходов, а также дидактические методы, необходимые для развития критического мышления в современной системе образования. Также рекомендованы эффективные подходы по развитию критического мышления при создании будущих учебников. Kalit so‘zlar: tanqidiy fikrlash, ta’lim jarayoni, o‘quvchilar, tahliliy yondashuv, mustaqil fikrlash, didaktik metodlar, zamonaviy ta’lim, intellektual salohiyat. Key words: critical thinking, educational process, students, analytical approach, independent thinking, didactic methods, modern education, intellectual potential. Ключевые слова: критическое мышление, учебный процесс, студенты, аналитический подход, самостоятельность мышление, дидактические методы, современное образование, интеллектуальный потенциал. Farobiy “Fozil odamlar shahri” asarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishni juda muhim deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, haqiqiy bilimga erishish uchun odamlar mustaqil fikrlashlari, dalillarni sinchiklab tekshirishlari va turli fikrlarni tahlil qilishlari kerak. Farobiyning fikricha, ideal jamiyatda har bir fuqaro o‘z fikrini asosli va mantiqan izchil tarzda ifoda eta olishi zarur. Shuningdek, u insonlarni dogmatik fikrlashdan voz kechishga, shubhalanish va izlanishga undaydi. Farobiy tanqidiy fikrlashni insonning intelektual rivojlanishida asosiy omil sifatida ko‘radi va bu orqali jamiyatning umumiy taraqqiyotiga hissa qo‘shishni maqsad qilgan [1, 2]. Zamonamiz olimlaridan S.S.G‘ulomov o‘z tadqiqotlarida tanqidiy fikrlash uchun “dalillarni eslab qolish va g‘oyalarni isbotlash” deb ta’rif beradi. O.S.Dadabolayeva esa o‘zining “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish mexanizmlari” nomli tadqiqot ishida tanqidiy fikrlash haqida “Tanqidiy fikrlash - o‘quvchining o‘qituvchi rahbarligida mustaqil bilim olishi natijasida talabaning yanada rivojlangan shaxsi shakllanadi.” -deb ta’kidlaydi. Zamonaviy olimlar qatorida Jon Dyui, Lyudvig Vitgenshteyn va Jan Piagetlar ham o‘z hissalarini qo‘shishgan. Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari 1960-yillarda Robert Ennis tomonidan amalga oshirilgan ishlar orqali rivojlangan, keyinchalik ular maktablarda o‘qitilgan va ish joyida qo‘llanilgan. Ennis tanqidiy fikrlashni orttirilgan iste’dod sifatida ta’kidladi, undan ko‘rsatmalar va amaliyot bilan ish joyida foydalanish mumkin. Turkiyalik olimlar, Özkaya, Ö.Miraç; S.Nuriye, larning fikricha Tanqidiy fikrlash - bu odamlar bugungi dunyoda omon qolish va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan mahoratdir. Rivojlanayotgan dunyoga shaxslarni tayyorlash uchun har bir fan sohasida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini o‘rgatish muhimdir. Shuning uchun bu ko‘nikmaga o‘rgatish uchun avvalo bu ko‘nikmaning rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan tanqidiy fikrlash to‘siqlarini aniqlash kerak. Tanqidiy fikrlashga xalaqit https://scientific-jl.com 2 4 8 47-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi beradigan to‘siqlarni bartaraf etish tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va qo‘llashni osonlashtirishi mumkin. “Tanqidiy fikrlash - bu o‘z fikrini yaxshilash uchun fikr yuritayotganda fikrlash haqida o‘ylashdir.” (V.P.Richard). V.R.Ruggieroning ta’kidlashicha sinfda “tanqidiy fikrlash” iborasi o‘qituvchilar tomonidan tez-tez qo‘llaniladi. Insonning fikrlash qobiliyatini oshirish uchun tanqidiy fikrlash “fikrlash haqida fikr yuritish san’ati” deb nomlanadi. Albatta, qiyinchilik sinf ichida ham, undan tashqarida ham tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiradigan o‘quv sharoitlarini loyihalashda. Kattalar tanqidiy fikrlashni o‘rganish va amaliyotda qo‘llash orqali o‘z bilimlarini qabul qilish va nazorat qilish imkoniyatiga ega. Tanqidiy fikrlaydigan kattalar o‘quv muhitiga boshqacha qarashadi. Tanqidiy fikrlash usullaridan foydalanadigan o‘quvchilar odatda dars materialiga yanada aniqroq va samaraliroq yondashadilar, ko‘proq talabchan savollar beradilar va o‘quv jarayoniga faolroq kirishadilar. Ushbu tanqidiy fikrlash jarayoni maktabdan keyin ish joyida davom etadi. R. Ennis ko‘p yillik o‘rganish, tahlil qilish, ko‘rsatma va amaliyot orqali tanqidiy fikrlash “nimaga ishonish yoki nima qilish kerakligini hal qilishga qaratilgan” degan xulosaga keldi. Maqsadli tanlab olish strategiyasi asosida tahlil uchun umumiy va ijod maktablarning keng qo‘llaniladigan darsliklari tanlandi. Har bir maktab turidan kamida beshta darslik tanlab olinib, ular 6-12-sinflarni qamrab oladi. Tanlov jarayoni