YER HISOBINI YURUTISDA BEIDOU NAVIGATSIYA TIZIMINI QO‘LLASH

Аннотация

В данной статье глобальная навигационная спутниковая система BeiDou используется в сфере учета земель, а также выделены технологические преимущества BeiDou путем сравнения ее с другими глобальными навигационными системами (GPS, ГЛОНАСС, Galileo). Анализ показывает, что технология BeiDou обеспечивает не только геодезическую точность, но также эффективность, стабильность и информационную безопасность. Ключевые слова: GNSS (глобальные навигационные спутниковые системы), BeiDou, Galileo, GPS, ГЛОНАСС, земельный учет, цифровой кадастр. Annotation. This article discusses the application of the BeiDou global navigation satellite system in the field of land registration, and its technological advantages are highlighted by comparing it with other global navigation systems (GPS, GLONASS, Galileo). The analysis shows that BeiDou technology provides not only geodetic accuracy, but also efficiency, stability and information security. Keywords: GNSS (Global Navigation Satellite Systems), BeiDou, Galileo, GPS, GLONASS, land registration, digital cadastre. Zamonaviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi yer resurslarini boshqarish va nazorat qilish jarayoniga raqamli yondashuvni taqazo etmoqda. Bu borada global navigatsion sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS – Global Navigation Satellite Systems), xususan GPS (AQSH), GLONASS (Rossiya), Galileo (Yevropa) va BeiDou (Xitoy) kabi tizimlar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada navigatsion https://scientific-jl.com 2 5 7 47-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi tizimlarning yer hisobini yuritishdagi ahamiyati, imkoniyatlari va ularning zamonaviy geoinformatsion tizimlar (GIT) bilan integratsiyasi tahlil qilinadi. 1-rasm. GNSS – Global Navigation Satellite Systems Global navigatsion tizimlar sun’iy yo‘ldoshlar orqali Yer yuzidagi obyektlarning aniqlik bilan koordinatalarini belgilash imkonini beradi. BeiDou, masalan, 30 dan ortiq sun’iy yo‘ldosh orqali butun dunyo bo‘ylab joylashuv aniqligini ta’minlaydi. GPS va GLONASS tizimlari ham yuqori aniqlikdagi signal uzatish orqali kartografik va yer kadastri sohalarida keng qo‘llaniladi. Yer hisobini yuritishda GNSS texnologiyalari imkoniyatlari. Yer hisobini yuritish – bu geodezik o‘lchovlar orqali yer maydonlari chegaralarini aniqlash, ularni ro‘yxatdan o‘tkazish va xaritaga tushirish jarayonidir. Navigatsion tizimlar bu jarayonda: Aniq koordinata olish: millimetrgacha aniqlikda geodezik o‘lchovlar. Real vaqtli monitoring: RTK (Real Time Kinematic) texnologiyasi orqali yer harakati, relyef o‘zgarishlari kuzatiladi. Raqamli xaritalash: dronlar va GNSS moslamalari orqali raqamli kartografik ma’lumotlar to‘planadi. Geoinformatsion tizimlar bilan GNSS texnologiyalarining integratsiyasi yer uchastkalarining fazoviy va atributiv ma’lumotlarini samarali boshqarishga imkon beradi. Bu: Yerning huquqiy holatini aniqlash; Mulk chegaralarini to‘g‘ri belgilash; Qurilish va infratuzilma loyihalarini optimallashtirishga xizmat qiladi. Global navigatsion tizimlar ichida BeiDou (BDS – BeiDou Navigation Satellite System) oxirgi yillarda sezilarli rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tgan va bugungi kunda GPS (AQSH), GLONASS (Rossiya) va Galileo (Yevropa Ittifoqi) kabi tizimlar https://scientific-jl.com 2 5 8 47-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi bilan samarali raqobatlashmoqda. BeiDou — bu Xitoy tomonidan ishlab chiqilgan va boshqariladigan Global Navigatsiya Sun’iy Yo‘ldosh Tizimi (GNSS) bo‘lib, GPS, GLONASS va Galileo tizimlariga muqobil hisoblanadi. BeiDou - Xitoy tilida “Katta Ayiq” yulduz turkumi (Big Dipper) degan ma’noni anglatadi. BeiDou tizimi 3 bosqichda rivojlangan: • BeiDou-1 (2000–2012). Faqat Xitoy hududi uchun lokal xizmat ko‘rsatgan. 3 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat edi. • BeiDou-2 (2007–2020). Osiyo-Tinch okeani mintaqasi uchun kengroq qamrovga ega bo‘ldi. 14 ta sun’iy yo‘ldosh bilan ishlagan. • BeiDou-3 (2020-yildan hozirgacha). Global qamrov: butun dunyo bo‘yicha ishlaydi. 30 dan ortiq sun’iy yo‘ldoshdan iborat to‘liq tizim. BeiDou tizimi quyidagi xizmatlarni taklif etadi: • Pozitsiyalash (location/positioning): 1-2 metrgacha aniqlikda. • Navigatsiya: transport, aviatsiya, qishloq xo‘jaligi sohalarida qo‘llaniladi. • Vaqt sinxronizatsiyasi: aloqa tarmoqlari, bank tizimlari uchun. • Qisqa xabar yuborish (SMS xizmati): bu xususiyat BeiDou tizimiga xos bo‘lib, GPSda mavjud emas. • Yuqori aniqlikdagi joylashuv (RTK texnologiyasi bilan): 10 sm dan kam xatolik bilan o‘lchash mumkin. BeiDou’ning afzalliklari • GPSga nisbatan mustaqillik: Xitoy uchun strategik ahamiyatga ega. • Ko‘p sun’iy yo‘ldosh: yuqori qamrov va ishonchlilikni ta’minlaydi. • Redundant texnologiyalar: xatolik yuz berganda avtomatik tuzatish. • Qishloq xoʻjaligida qoʻllanilishi: traktorlar, kombaynlar va boshqa texnikalarda avtomatlashtirilgan harakat uchun ishlatiladi. BeiDou tizimi qishloq xoʻjaligi yerlarini oʻlchashda juda foydali va samarali hisoblanadi. Quyida bu tizimning qishloq xoʻja