MIRZA ULUǴBEKTIŃ JÁHÁN ILIMINE QOSQAN ÚLESI

Аннотация

This article presents information on the life of Mirza Ulugbek, his activities, reign, mentorship, implemented policies, and his studies of celestial bodies, astronomy, and mathematics. Keywords: Ruler, politics, mentor, mathematics, astronomy Prezidentimiz 12-sentyabr kúni “Ullı alım hám ataqlı mámleket arbabı Mirza Uluǵbektiń tuwilǵanınıń 630 jıl tolıw múnásebetin keń nıshanlaw boyınsha” 1qarar imzaladı. Mırza Uluǵbek (tolıq atı Muhammad Taraǵay ibn Shohrux ibn Temur Uluǵbek Kóragan) maǵulsha xannıń kúyewi degen mánisti ańlatadı. Temuriyler mámleketiniń patshası, ullı astranom hám matematik. Ákesi Shohrux Mirza dáwirinde Mawarawınnahr hákimi ákesi qaytıs bolǵannan soń pútkil Temuriyler imperiyası patshası boladı. Uluǵbek trigonometriya hám sferik geometriya kibi astranomiya menen baylanıslı matematika tarawındaǵı sonıń menen kórkem óner hám intelektual iskerligi menen ajıralıp turǵan. Bes tildi: túrk, arab, parsı, maǵul,xıtay tillerin bilgen degen shamalaw bar. Mirza Uluǵbek uzaq jıllar dawamında óz saltanatın ádálatlı basqarıw menen birge ilim-pán, mádeniyat hám kórkem óner rawajlandırıwǵa ayrıqsha itibar bergen. Onıń qáwenderligi astında kóplep medreseler, mektepler, kıtapxanalar, meshitler, kópirler, baǵlar qurılǵan. Nátiyjede úlkemiz hár tárepleme gúllep, Shıǵıstaǵı iri mádeniyat hám ilim-pán diyarına aylandı. 1 Prezident pármani 2024-jıl 12 sentyabr https://scientific-jl.com 9 8 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Mirza Uluǵbek matematika, fizika, tariyx tarawlarında úlken nátiyjeler qolǵa kirgizgen. Samarqand qalasındaǵı ózi qurǵan rasadxanası jáhán astranomiya pániniń rawajında túp burılıs jasadı. Rasadxanasınıń ishindegi úlken ásbap kvadrattıń jer astında saqlanǵan bólegi biyikligi mnen 11 metr bolǵan. 1964-jılı Uluǵbek rasadxanası qasında Uluǵbek muzeyi ashılǵan. Uluǵbek rasadxanasınıń ishki kórinisi haqqında Ózbekistan hám shet el alımları ilimiy izertlewler alıp barmaqta. Jaqın jıllarǵa shekem Uluǵbek tek astranom hám matematik dep esaplanar edi. Lekin, onıń dóretiwshiliginde tariyx, muzika bólimleride bar ekenligi anıqlandı. Ol payǵambarımız Muxammed (s.a.v) niń “Besikten qábirge shekem ilim izle degen” hádisine hár dayım ámel qılǵan. Uluǵbek Axmad Farǵoniy, Farobiy, Muso Xorezmiy, Beruniy, Ibn Sino, Umar Hayyam shıǵarmaların úyrenedi. Bul tulǵalar arqalı Grek alımları Aflatun, Arastu, Gipparx, Ptoomey menen tanısadı. Uluǵbek danishpanda bolǵan Qurani-Kárimniń ayırım súrelerin yadtan bilgen. Tariyxshı Mirza Muxammad Xaydar “Tarixiy Rashidiy ” asarida Mirza Uluǵbek danıshpan “ tórt ulıs tariyxın ” jazıp qaldırǵan edi, deb jazǵan. Uluǵbektiń turkiyada jazǵan “Tarixi Arba” shıǵarması Shınǵısxan basıp alǵan mámleketlerdiń XIII-XIV ásirler birinshi yarımındaǵı siyasiy ómirin úyreniwde áhmiyetli material esaplanadı. Uluǵbektiń astranomiya mektebi óz dáwiriniń ózine say akademiyası edi. Ataqlı francuz filosıfı jazıwshı hám tariyxshı alım Volter “Uluǵbek Samarqandta bolıp akademiyaǵa tiykar saldı. Jer sharın ólshewdi buyırdı astranomiyaǵa baylanıslı qatarlardı dúziwde qatnastı” – dep jazǵan edi.2 Uluǵbektiń astranomiya mektebi orta ásir musılman shıǵıs astranomiyasınıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetti. Uluǵbek Samarqandta 2 medrese biri- Registan ansambli tarkibida hám ekinshisi Góri Amir ansambl quramın dúzgen. Jáne bir matematikalıq shıǵarması “Risolai Uluǵbek” dep ataladı onıń bir nusqası Hindistanda Aligar universiteti kitapxanasında saqlanadı ele ilimpazlar tárepinnen úyrenilmegen. Pán hám mádeniyat tariyxında óshpes iz qaldırǵan ilimiy miyası “Zij” esaplanadı. Onda planetalar, quyash hám ay háreketleri, juldızlar katalogı onda qollanılǵan matematik usıllar boyınsha orta ásirlerdegi shıǵarmalardıń eń tolıǵı bolǵanı ushın ol dáslep musılman mamleketlerin ózine tartqan. XVI ásirdiń 2-yarımı hám XVII-XVIII ásirlerdegi qatar musılman alımlar “Zij”ge pikir jazdı. Olar arasında mısırlı Abdulqadir al Manufiy ash Shofiy, Iranlı Shoh Fathullox, Hind Farididin Dehlaviy, Turk Muxammad Chalabiy, Daǵıstanlı Dolidan al Muxiy kibi alımlardıń pikirleri solar qatarınnan. Bular arasında Hind alımı Savay jay iskerligi ayrıqsha orın tutadı. Uluǵbektiń atı Evropa mámleketlerinda uluma dunya júzinde babası Amir Temurdıń kúsh qudireti arqasında onı álleqashan tanıp alǵan. Evropa Amir Temur shańaraq 2 Fransiyaning aviakosmik poytaxtiga Mirzo Uluǵbek haykali órnatildi. Oz.sputniknews.uz https://scientific-jl.com 9 9 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi aǵzaları haqqında birinshi bolıp Samarqandqa 1403-1405-jılları sayahat etken Ispaniya elshisi Rui Gonsales arqalı esitken. 1711-jılda Oksfordta Uluǵbektiń geografik kestesi 3 márte baspadan shıqqan. 1908-1909-jılları Viyatkin Uluǵbek rasadxanasınıń tiykarǵı ásbabı kvadrattı qazıp alǵan soń, samarqand alımlarında jańadan qızıǵıw oyandı. Nátiyjede 1918-jılda Bartolov “Uluǵbek hám onıń dáwiri” shıǵarmasın jazadı. Sovet dáwirinde Uluǵbektiń ómiri hám dóretiwshili menen mámleket jámiyet