P. I. CHAYKOVSKIYDIŃ BESINSHI SIMFONIYASINDAǴI (ОР 63. E- MOLL) TÁǴDIR TEMASI: MUZIKALIQ-ANALITIKALIQ JANTASIW

Аннотация

The article is devoted to the musical analysis of Pyotr Ilyich Tchaikovsky’s Symphony No. 5 — one of the most expressive and dramatic works of https://scientific-jl.com 1 0 8 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi 19th-century Russian symphonic music. Special attention is given to the theme of fate as a unifying dramaturgical element, its intonational shape, and transformations throughout the symphony. The paper explores form, orchestration, thematic development, and the role of leitmotif in constructing a cohesive artistic image. The analysis highlights the compositional techniques that lend the work its emotional depth and philosophical dimension. Keywords: P. I. Tchaikovsky, Symphony No. 5, musical analysis, theme of fate, leitmotif, symphonic dramaturgy, orchestration, intonation, form Dóretiliw tariyxı. Tórtinshi simfoniyanı dóretkennen keyin on bir jıldan soń Chaykovskiy jáne usı temaǵa qayttı. Endi ol basqasha simfoniya dóretpekshi boldı: táǵdir menen gúreske kirisiw hám onı jeńiw. 1887-1888-jıllar onıń ushın júdá qızǵın máwsim boldı. Ol oktyabr ayında Peterburgta Mariin teatrında qoyılǵan "Charodeyka" operasınıń birinshi saxnalastırılıwında dirijyorlıq etti, noyabr ayında Moskvada eki simfoniyalıq koncert berdi, sońınan shet elge birinshi úlken gastrol saparına shıqtı. Shet elde tórt ay bolıp, óziniń shıǵarmalarınan ibarat koncertlerge Leypcig, Gamburg, Berlin, Praga, Parij, Londonda dirijyorlıq etti. Kompozitor Grig benen tanısadı. Mashaqatlı sapar tamamlanǵannan soń, kompozitor úlken jeńillik penen Klin qalasınan jeti shaqırım uzaqlıqtaǵı Frolovskiy imeniyesine ornalastı. "Men Frolovskiyge pútkilley ashıq bolıp qaldım," - dep jazǵan edi ol tuwısqanına. Usı jerde 1888-jılı may ayında Besinshi simfoniya ústindegi jumıs baslandı. Dáslepki waqıtları shıǵarma jazıw júdá ástelik hám qıyınshılıq penen júrdi - aldınǵı aylardaǵı sharshaǵanlıǵı óz tásirin tiygizdi. Hátte kompozitor óz imkaniyatlarına gúmanlana basladı. "Endi qattı isleymen, tek basqalarǵa ǵana emes, al ózime de ele hálsiremedim dep dálillewdi qáleymen, - dep jazǵan edi ol. - Kóbinese ózime gúmanlanıw keledi hám: toqtaytuǵın waqıt kelgen joq pa, fantaziyamdı hár dayım hádden tıs zorlaǵan joqpan ba degen soraw payda boladı. Eger maǵan ele on eki jıl jasawǵa tuwra kelse, bul bir kúni bolatuǵını sózsiz, sonıń ushın da qural-jaraqtı taslaytuǵın waqıt kelmegenin qaydan bilemen?" Soǵan qaramastan, 14-avgustqa kelip simfoniya tolıq tamamlandı hám kórnekli muzıkant hám muzıkalıq jámiyetlik gayratkeri, Gamburg filarmoniya jámiyetiniń tiykarın salıwshısı hám basshısı I. F. T. Ave-Lallemanǵa baǵıshlandı. Chaykovskiy onıń menen 1888-jılǵı gastrol saparı waqtında tanısqan hám onıń shıǵıp sóylewlerin shólkemlestirip qoymastan, barlıq repeticiyadada qatnasqan, keyin kompozitorǵa bir qansha jaqsı sózler aytqan seksen jasar ǵarrıǵa qattı tásirlengen edi. Simfoniyanıń premerası 1888-jıldıń 5-noyabrinde Peterburgta Filarmoniya jámiyetiniń koncertinde boldı, onıń pútkil baǵdarlaması Chaykovskiydiń shıǵarmalarınan quralǵan edi. https://scientific-jl.com 1 0 9 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Avtordıń ózi dirijyorlıq etti. 10-dekabrde ol Moskvada RMJ koncertinde de dirijyorlıq etti. Eki paytaxtta da jańa simfoniya xalıq arasında úlken tabısqa eristi, biraq sın pikirler de boldı. Peterburglı recenzentlerdiń biri Chaykovskiydiń talantınıń páseyiwi haqqında ayttı, ekinshisi ideyasızlıqta ayıpladı. Simfoniya kompozitordıń ózin de qanaatlandırmadı. "Hár saparı sońǵı simfoniyamnıń sátsiz shıǵarma ekenligine barǵan sayın kóbirek isenemen, hám bul tosattan bolǵan sátsizlik (múmkin, qábiletlerimniń tómenlep ketiwi de) meni qattı qapa etedi. Simfoniya júdá reńbáreń, awır, shın júrekten emes, sozılǵan, ulıwma júdá jaǵımsız bolıp shıqtı," dep jazadı Pyotr Ilich N. fon Mekkke. Bul pikir oǵada ádalatsız ekenin túsindiriwdiń keregi joq. Aytpaqshı, sol xatta ol Taneevtiń ájayıp, joqarı kásiplik dárejedegi muzıkant ekenligin, ol Besinshi simfoniyanı Chaykovskiydiń eń jaqsı shıǵarması dep esaplaytıńın xabarlaydı. Avtordıń bul opusqa bunshelli sın kóz-qarastan qarawınıń sebebi, bir waqıtları ózi júdá isenimlilik penen sáwlelendirgen temanı bul jerde jańasha ashıp beriwge urınıwında bolsa kerek. Besinshi simfoniyanıń tiykarında da "táǵdir teması" - barlıq bólimler arqalı ótetuǵın, rawajlanıwı hám ózgerisleri shıǵarmanıń oraylıq ideyasın ashıp beretuǵın qayǵılı obraz jatır. 1889-jıldıń báhárinde Chaykovskiy Gamburgqa I. F. T. Ave-Lallemanǵa baǵıshlanǵan simfoniyaǵa dirijyorlıq etiw ushın arnawlı bardı. Ókinishке oray, qartayǵan muzıkant ózine baǵıshlanǵan atqarıwǵa qatnasa almadı, biraq kompozitorǵa tásirli xat jiberdi. Gamburg premerasınıń nátiyjesi sonda boldı: Chaykovskiy simfoniyaǵa óziniń qatnasın qayta kórip shıqtı hám onıń anıq artıqmashılıqların maqulladı. Simfoniyanıń kirisiwi (birinshi bólim) - Andante tempinde, 4/4 ólsheminde, e- moll tonlıǵında, sonata formasında dóretilgen. Bul bó