AXBOROT XAVFSIZLIGIDA FOYDALANUVCHI XATTI- HARAKATLARINI TAHLIL QILISH VA TAHDIDLARNI OLDINDAN ANIQLASH

Аннотация

Ushbu maqolada axborot xavfsizligi sohasida foydalanuvchi xatti- harakatlarini tahlil qilish va ularning asosida kiberxavf-xatarlarni oldindan aniqlash imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Davomli monitoring, xatti-harakatga asoslangan modellar va sun’iy intellekt algoritmlari orqali xavfsizlik tizimining oldindan ogohlantiruvchi salohiyati tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Axborot xavfsizligi, xatti-harakat tahlili, tahdidni aniqlash, sun’iy intellekt, foydalanuvchi profilingi, anomal xatti-harakatlar Zamonaviy raqamli tizimlarda axborot xavfsizligi masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy xavfsizlik vositalari (parollar, xavfsizlik devorlari, antiviruslar) ko‘p hollarda sof texnik himoyani ta’minlasa-da, foydalanuvchining xatti- harakatlaridan kelib chiqadigan xavflarni aniqlashda yetarli emas. Shu bois, foydalanuvchi faoliyatini monitoring qilish va analiz qilish orqali tahdidlarni erta aniqlash texnologiyalari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur maqola aynan ana shunday yondashuvlarga bag‘ishlanadi. So‘nggi yillarda kiberxavfsizlik tahdidlari yanada murakkab va aqlli tus olmoqda. Ayniqsa, tashkilotlar va muassasalarning ichki foydalanuvchilari tomonidan yuzaga keladigan xavflar — ya’ni insayder tahdidlar — axborot tizimlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Bunday holatlarda foydalanuvchining an’anaviy yondashuvlar orqali aniqlanishi qiyin bo‘lgan xatti-harakatlari asosiy signal bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanuvchi faoliyatining kuzatuvi va tahlili orqali anomal holatlarni aniqlash va oldindan ogohlantirish imkonini beradigan tizimlar User Behavior Analytics (UBA) yoki User and Entity Behavior Analytics (UEBA) nomi bilan tanilgan. Bu texnologiyalar foydalanuvchi tomonidan bajarilgan har bir amaliyotni (login va logout vaqtlaridan tortib, ochilgan fayllar, tarmoq trafik harakatlari, havolalarni bosish va h.k.) kuzatib boradi va ularni ilgari yaratilgan normal xatti-harakat profiliga taqqoslaydi. Mazkur tadqiqotda aynan shunday yondashuv asosida foydalanuvchi xatti- harakatlarining real vaqtli monitoringi, ular asosida profil yaratish, og‘ishlarni aniqlash va tahdidni baholash algoritmlari ko‘rib chiqiladi. Maqsad — mavjud axborot https://scientific-jl.com 1 2 3 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi xavfsizlik tizimlarini yanada mukammallashtirish, tahdidlarni oldindan aniqlash orqali ularning salbiy oqibatlarini kamaytirishdan iborat. Tadqiqot doirasida quyidagi metodlar qo‘llanildi: 1. Foydalanuvchi faoliyati monitoringi: – Kirish vaqtlarining tahlili – Foydalanilgan ilovalar va veb-sahifalar ro‘yxati – Klaviatura va sichqoncha harakati ma’lumotlari 2. Xatti-harakat modelini yaratish: – Har bir foydalanuvchi uchun normal xatti-harakat namunasi (profil) tuzildi. – Profilga asoslangan real vaqtdagi og‘ishlar aniqlanishi uchun anomal aniqlash algoritmlari (Isolation Forest, K-means clustering) qo‘llanildi. 3. Tahdidni baholash algoritmlari: – Har bir og‘ish darajasi uchun xavf ballari hisoblab chiqildi. – Sun’iy neyron tarmoqlar yordamida xatti-harakatlar bo‘yicha tahdid ehtimoli prognoz qilindi. Tajriba sinovlari davomida foydalanuvchilarning 15 kunlik tizimdagi faolligi kuzatildi. Quyidagi asosiy natijalar kuzatildi: Anomal xatti-harakatlarni aniqlash darajasi: 93% Noto‘g‘ri ijobiy holatlar (false positives): 5.4% 3 ta holatda foydalanuvchi hisoblari orqali ruxsatsiz kirishga urinishlar aniqlandi. Xavfli og‘ishlar ko‘proq tungi vaqtlar va noma’lum IP-manzillar orqali ro‘y bergan. Foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish orqali tizimda tahdidlarni aniqlash xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Bunday yondashuv ayniqsa insayder tahdidlar yoki o‘g‘irlangan login ma’lumotlar orqali kirishga urinishlarni aniqlashda samarali hisoblanadi. Biroq, texnik va etik muammolar mavjud: Foydalanuvchilarning shaxsiy hayotga daxldor ma’lumotlarini qayta ishlash maxfiylik talablariga zid bo‘lmasligi kerak. Tizim resurslariga yuklama ortadi, bu esa uni katta korporativ tarmoqlarda tatbiq etishda qo‘shimcha optimallashtirishni talab qiladi. Tadqiqot davomida foydalanuvchi xatti-harakatlarini kuzatish va tahlil qilish orqali axborot tizimlarida yuzaga keladigan potentsial tahdidlarni aniqlash samarali ekanligi isbotlandi. Anomal xatti-harakatlarni erta aniqlash orqali nafaqat tashqi, balki ichki (insayder) xavflarni ham sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Biroq bu yondashuvning amaliy tatbiqida bir qator muhim jihatlar mavjud bo‘lib, ular alohida e’tiborni talab qiladi. https://scientific-jl.com 1 2 4 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Birinchidan, xatti-harakatlarga asoslangan tahdid aniqlash tizimlari (UBA/UEBA) foydalanuvchining odatdagi faoliyatini doimiy tarzda monitoring qilishga tayanadi. Bu esa bir tomondan xavfsizlikni ta’minlasa, ikkinchi tomondan foydalanuvchining shaxsiy hayoti va maxfiylik huquqlari bilan bog‘liq savollarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, bu kabi tizimlarda maxfiylikni himoya qiluvch