ZULFIYA VA HALIMA XUDOYBERDIYEVANING SHE’RLARIDAGI SHARQONA AYOL OBRAZI

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik vakili Odil Yoqubovning “Diyonat” asarida halollik va adolat muammosining badiiy ifodasi o‘rganiladi. Asarda ijtimoiy va ma’naviy hayotning murakkabliklari fonida insoniy qadriyatlar, ayniqsa halollik va diyonat masalasi chuqur yoritilgan. Maqolada bosh qahramonlar orqali yozuvchi halol insonning jamiyatdagi kurashi, adolatsizliklarga qarshi ichki ziddiyatlari va ma’naviy tanlovi poetik uslubda tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: halollik, adolat, diyonat, Odil Yoqubov, ma’naviy muammolar, axloqiy tanlov, badiiy obraz. O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida Odil Yoqubovning o‘rni beqiyosdir. Uning asarlari faqat badiiy emas, balki ma’naviy va axloqiy tarbiya vositasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Yozuvchining “Diyonat” nomli qissasi zamonaviy jamiyatda halollik, adolat, vijdon, poklik kabi insoniy fazilatlarning qanday sinovlarga duch kelishini, ularning saqlab qolinishi yo‘lida inson qanday kurashishga majbur bo‘lishini ko‘rsatadi. Bu asar orqali yozuvchi jamiyatning axloqiy muammolariga e’tibor qaratib, halol kishining hayotdagi o‘rni va sinovlarini chuqur ochib beradi. Bugungi globallashuv davrida jamiyatda yuzaga kelayotgan axloqiy inqiroz, manfaatparastlik va vijdonsizlik holatlari fonida halollik va adolat g‘oyalari insoniyat taraqqiyoti uchun nihoyatda muhim bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, bu muammolar https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 80 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 adabiyotda o‘z aksini topishi kishilar ongini tarbiyalash, jamiyatni ijobiy tomonga yo‘naltirishda muhim omil hisoblanadi. Odil Yoqubov ana shu dolzarb mavzularni o‘z ijodining markaziga qo‘ygan yozuvchilardan biridir. Uning asarlarida inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, ijtimoiy adolatsizlik, vijdon bilan lavozim, halollik bilan foydaparastlik o‘rtasidagi kurash badiiy yondashuv orqali chuqur ochib beriladi. Ayniqsa, “Diyonat” asarida bu muammolar badiiy obrazlar orqali real hayotiy voqealarga tayangan holda yoritiladi. Mazkur asarda yozuvchi o‘zining qat’iy fuqarolik pozitsiyasini namoyon etadi. U jamiyatdagi axloqiy inqiroz sababini faqat tashqi muhitda emas, balki har bir shaxsning ichki olamida, vijdonida izlaydi. “Diyonat” qissasining bosh qahramoni Qodir aka hayoti orqali halollik yo‘lida kechadigan ichki ruhiy kechinmalar, tanlovlar va fidoyilik badiiy ifodasini topgan. Shu sababli, ushbu maqolada “Diyonat” asarining badiiy strukturasini tahlil qilish orqali halollik va adolat g‘oyalarining qanday yoritilgani, yozuvchining badiiy mahorati va ma’naviy-estetik yondashuvi o‘rganiladi. Bu orqali adabiyotning axloqiy tarbiya vositasi sifatidagi o‘rni ham yoritiladi. Maqolani yozishda adabiyotshunoslik tahlili usuli qo‘llanildi. Asarda obrazlar tizimi, muallif pozitsiyasi, dramatik ziddiyatlar, badiiy vositalar, dialoglar va ichki monologlar orqali halollik va adolat g‘oyalarining qanday yoritilgani o‘rganildi. Komparativ tahlil orqali boshqa o‘zbek realistik adabiyot namunalari bilan bog‘liqlik ham ko‘rib chiqildi. Asarda bosh qahramon Qodir aka timsolida halollik va vijdonning timsoli yaratilgan. U jamiyatdagi poraxo‘rlik, mansabparastlik, ikkiyuzlamachilik singari illatlarga qarshi turishga intiladi. U boshqalarga o‘xshab yashashni emas, haqiqat bilan yashashni afzal ko‘radi. Shunga qaramay, u ko‘plab ruhiy bosimlarga duch keladi, https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 81 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 yolg‘izlikni boshdan kechiradi. Bu orqali yozuvchi “halollik – oson yo‘l emas” degan g‘oyani ilgari suradi. Asardagi boshqa obrazlar – mansabdorlar, jamiyat a’zolari esa adolatni emas, foydani ko‘zlaydi. Bu fon orqali halol odamning qadri, jamiyatdagi o‘rni va uning ruhiy iztiroblari chuqur yoritiladi. “Diyonat” asari ijtimoiy realistik adabiyotning yorqin namunasi sifatida, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarni ko‘rsatishda halollik va adolat muammosini markazga qo‘yadi. Yozuvchi halollikni yuksak qadriyat sifatida ulug‘lasa-da, uni saqlab qolish uchun katta irodaviy kurash zarurligini ham ko‘rsatadi. Bu asar zamonaviy o‘quvchiga ham dolzarb: bugungi kunda ham halollik sinovdan o‘tmoqda, adolat mezonlari ayrim hollarda boylik va ta’sir kuchi bilan o‘lchanmoqda. “Diyonat” asari esa bizni ichki vijdon, insoniylik, mas’uliyat kabi yuksak axloqiy qadriyatlarga yuz tutishga undaydi. Odil Yoqubovning “Diyonat” asarida halollik va adolat g‘oyalari markaziy muammo sifatida ilgari surilgan bo‘lib, bu fazilatlar insoniylik mezoni sifatida talqin qilinadi. Asardagi bosh qahramon timsolida yozuvchi halol insonning jamiyatdagi kurashini, axloqiy tanlovini va ruhiy holatini ta’sirchan tarzda yoritadi. Mazkur asar orqali yozuvchi har qanday sharoitda ham inson halollik va adolat yo‘lidan og‘masligi kerakligini targ‘ib etadi. Bu esa o‘zbek adabiyotida axloqiy-estetik g‘oyaning yuksak namunasi sifatida alohida baholanishi lozim. Odil Yoqubovning “Diyonat” asari — o‘zbek adabiyotida axl