SHASHMAQOMNING TARIXIY SHAKLLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek professional og‘zaki an’anaviy musiqasining yirik namunasi bo‘lgan Shoshmaqomning tarixiy shakllanish bosqichlari yoritilgan. Shoshmaqomning ildizlari, taraqqiyot yo‘li va turli tarixiy davrlarda kechgan rivojlanish xususiyatlari tahlil qilingan. .Kalit so‘zlar: Shoshmaqom, maqom, musiqa merosi, Buxoro, xalq ijodi, tarixiy bosqichlar. Shashmaqom – bu o‘zbek va tojik xalqlari musiqiy madaniyatining eng yuksak va murakkab san’at tizimlaridan biri bo‘lib, “shash” – olti, “maqom” – musiqiy tartib, holat degan ma’nolarni anglatadi. Demak, “Shashmaqom” atamasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri “olti maqom” degan ma’noni bildiradi. Ushbu maqomlar nomma-nom quyidagilar: Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq. Har bir maqom o‘zining ichki bo‘limlariga ega bo‘lib, ular musiqiy jihatdan mustaqil, ammo umumiy tizim ichida o‘zaro uyg‘unlikda ishlaydi. Shashmaqom atamasi tarixiy yozma manbalarda nisbatan kechroq paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, undagi maqomlar muchal asrlar ilgari shakllangan. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, maqom so‘zining o‘zi arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib, “joy”, “holat”, “martaba” ma’nolarini anglatadi. Dastlab maqom tushunchasi diniy va tasavvufiy termin sifatida ishlatilgan, keyinchalik esa u musiqada muayyan ohanglar tartibi, ifoda uslubi va ichki kayfiyatni belgilovchi atamaga aylangan. Maqom san’ati, xususan, Shashmaqom tizimi milodiy IX–X asrlarda yashab o‘tgan buyuk mutafakkirlar — Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Safiyuddin Urmaviy, Abdurahmon Jomiy va boshqa olimlar tomonidan nazariy jihatdan shakllantirilgan. Forobiyning “Musiqa ilmi haqida” asarida maqomlar tizimi batafsil yoritilgan bo‘lib, u Sharq musiqiy nazariyasining asosiy tamoyillarini belgilab bergan. Ibn Sino esa maqomlarni inson ruhiyatiga ko‘rsatadigan ta’siri asosida tahlil qilgan. Bu holat maqomning nafaqat musiqiy, balki falsafiy-ma’naviy mazmunini ochib beradi. Shashmaqomning shakllanishi o‘ziga xos bosqichlarni bosib o‘tgan. Avvalboshdan maqomlar xalq orasida og‘zaki ravishda, ustoz-shogird an’anasi asosida saqlanib kelgan. Har bir maqomning o‘ziga xos “saraxbor”, “talqin”, “nasr”, “ufar”, “samarqandiy”, “sabo”, “g‘azal” kabi tarkibiy qismlari mavjud bo‘lib, ular orqali musiqiy ifoda va ruhiy-falsafiy mazmun jamlangan. https://scientific-jl.com 1 9 5 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Shashmaqom atamasi aynan qachon paydo bo‘lgani bo‘yicha aniq dalil bo‘lmasa-da, tarixchilarning taxminicha, u XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida Buxoro xonligi davrida tizimlashtirilgan shaklda qo‘llanila boshlagan. Buxoro amiri Shohmurod (hukmronlik yillari: 1785–1800) va uning saroyi huzuridagi san’at ahlining faoliyati bu borada katta o‘rin tutadi. Ana shu davrda maqomlar oltita asosiy maqomga ajratilib, tartiblangan va musiqiy-ijroiy qoidalari aniq shakllantirilgan. Shundan so‘ng, ushbu musiqiy tizim “Shashmaqom” deb atalgan. Bu atamaning rasmiylashuvi ham tarixiy jarayon bo‘lib, XIX–XX asrlar mobaynida bu nom xalq orasida keng tarqalgan, ijrochilar, hofizlar va sozandalar tomonidan qabul qilingan. Shashmaqom atamasi bugungi kunda ham o‘zbek va tojik milliy musiqiy san’atining timsoli sifatida tan olingan. Yana bir muhim jihat shundaki, Shashmaqom atamasi faqatgina musiqiy tizimni emas, balki butun bir madaniy-falsafiy maktabni anglatadi. Uning mazmuni faqat ohanglar yig‘indisi emas, balki unda mujassam bo‘lgan ruhiy-axloqiy g‘oyalar, tasavvufiy fikrlar, badiiy estetik qarashlar orqali milliy o‘zlik, madaniy meros, va falsafiy dunyoqarash aks etadi. Shashmaqom san’ati asrlar davomida Markaziy Osiyoning ko‘plab hududlarida shakllangan bo‘lsa-da, uning markaziy poydevori sifatida Buxoro musiqa maktabi alohida o‘rin tutadi. Buxoro uzoq yillar davomida nafaqat diniy va siyosiy markaz, balki ilm-fan, adabiyot va san’atning eng yirik o‘choqlaridan biri sifatida tanilgan. Aynan shu muhitda Shashmaqom tizimi yakuniy shakliga keltirilgan va milliy musiqiy san’atimizning yuksak namunasi sifatida rasmiy tus olgan. Buxoro musiqa maktabi o‘ziga xos an’ana, uslub va ijro madaniyatiga ega edi. Ushbu maktabda musiqa faqatgina ko‘ngilxushlik vositasi sifatida emas, balki ma’naviy tarbiya, ruhiy poklanish va falsafiy tushuncha vositasi sifatida qaralgan. Bunday yondashuv, ayniqsa tasavvuf ta’sirida, musiqa orqali inson qalbini yuksaltirishga xizmat qilgan. XVIII asr oxiriga kelib, Buxoro amiri Shohmurod davrida saroy san’ati rivoj topdi. U san’atkorlarni qo‘llab-quvvatladi, ularga sharoit yaratdi va saroy ansambllarini tashkil etdi. Aynan shu davrda Shashmaqomda mavjud bo‘lgan maqomlar oltita asosiy maqom sifatida tizimlashtirildi va ular asosida saroy musiqachilari maxsus repertuarlar tayyorlashdi. Ushbu repertuarlar bugungi kunda biz bilgan Shashmaqomning boshlang‘ich shaklini tashkil etadi. Buxoro musiqa maktabining o‘ziga xosligi, eng avvalo, ijrochilik madaniyatida namoyon bo‘ladi. Hofizlar va sozandalar o‘z san’atini bevosita ustoz-shogird an’anasi asosida o‘rgangan, har bir maqomning ruhiy mohiyat