KASB KASALLIKLARI

Аннотация

Kasb kasalliklari - yomon mexnat sharoitlari va kasbga aloqador zararlarning organizmga taʼsiri natijasida paydo boʻladigan kasalliklar. Kasb kasalliklarining kechishi unga sabab boʻlgan zararli omillarning oʻziga xosligi, kuchi, davomiyligi va ularning birgalikdagi taʼsiriga bogʻliq. Kalit so’zlar: karlik, vibratsiya kasalligi, nur kasalligi, kesson kasalligi, balandlik kasalligi. Kasb kasalliklari - yomon mehnat sharoitlari va kasbga aloqador zararlarning organizmga taʼsiri natijasida paydo boʻladigan kasalliklar. Kasb kasalliklarining kechishi unga sabab boʻlgan zararli omillarning oʻziga xosligi, kuchi, davomiyligi va ularning birgalikdagi taʼsiriga bogʻliq. Kasb kasalliklarining zararli omillarini hisobga olgan holda belgilanadi. Kasb kasalliklarining fizik (kasbga aloqador karlik, vibratsiya kasalligi, nur kasalligi, kesson kasalligi, balandlik kasalligi va boshqalar), biologik (infeksion va parazitar kasalliklar: brutsellyoz, kuydirgi) va kimyoviy omillar taʼsirida (qarang Zaharlanish), baʼzi changlar uzoq vaqt nafasga olinganda (pnevmokonioz, bronxit va boshqalar), shuningdek, jismoniy zoʻriqqanda yoki shikastlanganda (nevrit, bursit) vujudga keladigan turlari farq qilinadi. Kasb kasalliklarining kelib chiqishiga organizmning oʻta toliqishi va kasallikka qarshi kurasha olish faoliyatining pasayishi ham sabab boʻladi. Oʻzbekistonda kasb kasalliklarining roʻyxati va tegishli tavsiyanomalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Kasb kasalliklarini oldini olish, davolash, mexnat muhofazasini tashkil kilish ishlari bilan Oʻzbekiston Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy tadqiqot instituti shugʻullanadi. Toksiko-kimyoviy omillar ta’sirida paydo bo`ladigan kasalliklar. O`tkir, surunkali zaharlanishlar va ularning asoratlari, bular a’zolarni va tizimlarni alohida yoki birgalikda zararlantiradi. Nafas a’zolarining toksik zararlanishi: rinofaringolaringit, еroziya, burun to`sig`ining teshilishi, traxeit, bronxit, pnevmoskleroz va boshqalar: - toksik kamqonlik (anemiya); - toksik gepatit; - toksik nefropatiya; https://scientific-jl.com 1 7 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi - asab tizimining toksik zararlanishi: polinevropatiya, nevrozga o`xshash holatlar, еnsefalopatiya; - ko`zning toksik zararlanishi: katarakta; - kon’yuktivit, keratokon’yuktivit; - suyakning toksik zararlanishi: osteoporoz, osteoskleroz, jag` suyaklari nekrozi. Kimyoviy moddalar: xom ashyo, oraliq, qo`shimcha va oxirgi mahsulotlar. Azot kislotasi oksidi, ammiak oksidlari, izotsianatlar, kremniy-organik birikmalar, oltingugurt va uning birikmalari, selen, formaldegid, ftalat angidrid, xlor va uning birikmalari, xrom va uning birikmalari va h.k. Aromatik qator amino, nitro va xlor birikmalari, benzol va uning hosilalari, benzol gomologlari, geksametilendiamin, pestitsidlar (xlororganik), qo`rg`oshin va uning noorganik birikmalari va boshqalar. Aromatik qator amino- va nitro- birikmalari: benzol va uning hosilalari (stirol), karbon suvlarining galoid hosilalari, gidrazin va uning birikmalari: pestitsidlar (xlororganik birikmalar, fosfor va uning birikmalari, ftor va uning birikmalari). Beta-naftol: kadmiy, uglerod IV-xlorid Aromatik katorning amino-, nitro- va xlor birikmalari, geksametilendiamen, benzol va uning hosilalari (benzol va uning gomologlari), karbon suvlarning galoid hosilalari, gidrazin va uning birikmalari, marganets, serouglerod, tetraеtilqo`rg`oshin va ko`pgina boshqa birikmalar. Trinitrotoluol. Azot kislota, ammiak, azot oksidlari, izotsionatlar, Sanoatning turli tarmoqlarida, qurilishda, qishloq xo`jaligida, transportda, xizmat ko`rsatish sohasida toksik ta’sir ko`rsatadigan kimyoviy moddalarni olish, qayta ishlash oltingugurt va uning birikmalari, formaldegid, ftor va uning birikmalari, xlor va uning birikmalari va boshqalar. Sariq fosfor va uning birikmalari, ftor va uning birikmalari. Teri kasalliklari: еpidermoz, kontakt dermatit, fotodermatit, onixiya, paranixiya, toksik melanodermiya, yog`li follikulitlar, еkzema. Neft va uning qayta haydash mahsulotlari (benzin, kerosin, surtma moylar, krezol, lizol, gidron, mazut, asfalt va uning distillatlari) xlorlangan naftalinlar, kislotalar, ishqorlar, organik еrituvchilar, gidrosulfit, xlorli ohak, og`ir metall tuzlari, mishyak, surma birikmalari, formalin, yelim va boshqalar. Kimyo, neftni qayta ishlash, mashinosozlik, metallurgiya, yog`ochni ishlash, teri xom ashyosi, charm, oziq-ovqat sanoati korxonalari; neft tashuvchi kemalarni tozalash; qurilish, mebel yasash korxonalari, shaxtalar quruvchilari va boshqalar. Metalldan paydo bo`ladigan isitma, ftoroplastdan kelib chiqadigan (teflondan) isitma: - allergik kasalliklar; https://scientific-jl.com 1 8 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi - o`smalar. Rangli metallar (rux, kumush, nikel, surma va boshqa)ning bug`lanish aеrozollari, ikkilamchi polimerizatsiya (ftoroplast) aеrozollari. Rangli m