JÁHÁN OPERA KÓRKEM ÓNERINDE JUZEPPE VERDI DÓRETIWSHILIGINIŃ ORNI RIGALETTO OPERASINIŃ KÓRINISLERINDEGI ARIYALADIŃ QISQASHA TÚSINIGI

Аннотация

Bul maqalada Juzeppe Verdidiń úlken dóretiwshilik jolı, belgili operası Rigaletto haqqında maǵlıwmat berilgen. Gilt sózler: Opera, libretto, uvertyura, ariya, xor, saxnalar, temp, xarakter. Oyanıw dáwiri degende ilim-pán, mádeniyat, mánáwiyat hám kórkem ónerdiń rawajlana baslaǵan waqtı esaplanadı. Feodalizm shárayatı formalanıp baslaǵan kapitalistlik múnásebetler Batıs evropada renessans (oyanıw ) háreketine tiykar boldı. Mádeniyat tariyxında renessans atı menen júritiletuǵın bul háreket dáslep italiyada (XIV) hám kóp ótpey Evropanıń qalǵan mámleketlerinde de júzege keldi Bul sol dáwirge shekem insaniyat basınnan keshirgen keskin ózgerisler ishinde eń ullı progressiv ózgeris edi Italyanlarǵa mútáj bolǵan háreketi bilim, mǵlıwmat edi. Bul dáwirdi Italyalılar júzege keltirdi Bul atamanı birinshi márte Italiyan xudojnigi hám muzıkatanıwshısı Jorje Bazare tárepinnen Jatto dóretiwshiligine qaray aytılǵan. Orta ásirler dáwirinnen soń kórkem óner ádebiyattaǵı oraylıq itibar insanǵa onıń ekonomikalıq ómirinde tutqan ornına qaratılǵanlıǵı “oyanıwınıń belgisi” edi. Keyin Italiyanıń Florensiya qalasında Opera janırı payda boladı. Operaǵa kóp kompozitorlar óz úlesin qosqan sonıń ishinde eń belgilisi Juzeppe Verdi salmaqlı úles qosadı1. 1813-jılı 10-oktyabrde Italyada tuwılǵan. Ákesi Carlo Verdi awıl miymanxanasında anası Luyidja Uttini shańaraǵı jarlı jasaǵan. Muzıka sawatlı adamlıǵı hám organda oynawdı Pjetro Baystrokkada úyrendi. Balasınıń muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın kórip, ata-anası Juseppega spineta sıylıq qılıwdı. Juzeppening itibarın jáhán ádebiyatı klassiklari - Shekspir, Dante, Gyote, Shiller tartadı. Onıń eń ardaqlı dóretpelerinen biri - ullı Italiyalıq jazıwshı Alessandro Mandzoni tárepinen jazılǵan " Joralar" romanı bolıp tabıladı.. verdi on segiz jasında oqıwdı dawam ettiriw ushın ketken Milandagi Konservatoriyada (házirde verdi atınıń alǵan ) onı pianino oynaw dárejesi tómenligi sebepli qabıllawmadi; bunnan tısqarı, konservatoriyada jas 1 Jahan muzıka tariyxı Tursunova https://scientific-jl.com 8 1 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi sheklewleri bar edi.. verdi kontrapunktning menshikli sabaqların alıwdı basladı, usınıń menen birge opera spektakllarına, sonıń menen birge, jaysha kontsertlarga baradı. Otız segiz jasında verdi sol waqıtqa kelip karerasini tamamlaǵan qosıqshı (soprano) Giuseppina Strepponi menen jumıs tutı. Ol bay, belgili hám muhabbatlı edi. Itimal, Juzeppina onı operani jazıwda dawam etiwine isendirgen. Olar turmıs qurǵan. " Rigoletto". " Patsha raxatlanmoqda" spektaklına tiykarlanǵan operaning libretosi cenzuranıń razılıǵı ushın sezilerli ózgerislerge dus keldi hám kompozitor operani tugatmaguncha bir neshe márte jumısın taslap ketpekshi boldı.. Ol birinshi ret 1851 jılda venetsiyada kórsetiw etilgen hám úlken tabısqa erisken.. " Rigoletto " muzıkalı teatr tariyxındaǵı eń jaqsı operalardan birine aylandı2. RIGOLETTO  Kompozitor Djuzeppe verdi  Libretist Francesco Maria Piave  Libretto tili Italiyasha  Syujet dáregi Patsha kúlip atır  Opera janri  Jaratılǵan jıl 1850-1851  Birinshi saxnalastırıw 11 mart 1851  Birinshi saxnalastırıw jayı La Feniche, venetsiya Siklga kiredi Kópshilikke arnalǵan trilogiya. Gercog Mantuanskiy —tenor Rigaletto — bariton Jilda — saprano Saparafuchili bandit — bas Maddalena — mecco saprano Graf monterona — bas Marullo — bariton Borsa — tenor Graf Cheprano — bas Grafinya Cheprano — mecco saprano Paj — saprano Oficer — baritor3 Rigaletto operasınıń tiykarǵı muzıkalı drammalıq tárepi qarama-qarsılıq boldı. Pútip opera jarıqlıq hám qarańgı dúnyaǵa tiykarlanǵan. Bas qaharman obrazında shukıq ishki sezim sawlelengen. Verdi masqarabazıń orazın Shekspirge mas kóp qırlı tárizde kórsetedi. Rigaletto- saray masqarabazı, Gersogtıń aqsúyekler jámiyeti kewil 2 . J.Verdi haqqında maqalalar . 3 Operniye libretto “muzıka” 2007-j 137-bet https://scientific-jl.com 8 2 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi xoshlıqlarına xizmet qıladı. Óz perzentin júda jaqsı kóriwshi akeayawsız jawız qasaskar4. Operada Gersog hám Rigaletto obrazları qartayǵan Monterononıń ǵarǵawı saray balı kórinisi, Rigalettonıń ashıwlı “jeńil ayaq hayallar dosaq adamı” ariyası hám saray adamlarınıń ekinshi sahnadaǵı masqara qılıwları Gersogtıń jeńıltek “Gozzallar kewili” qosıǵı Jildanı jawızlarsha óltirgen sahnası este qalarlı bolǵan. Orkestr kirisiw bólimin ǵarǵıslanǵan leytmotivi menen baslanadı. Onı leytgarmoniya dep ataydı. Birinshi sahnanıń birinshi kórinisi Gersog sarayında bolıp ótedi. Óz wázirleri menen sáwbette hám ataqlı balladada Gersog ózinıń aqsúyekli aqılıiy qarasları haqqında sóz etedi. Onıń pikirinshe ómir hayallarǵa sóz salıp olarǵa jaǵınıw degen mánisti túsinedi. Oyın xarakterindegi qosıqtı Monteronıń ashshı dawsı bólip qoyadı, ol óz qızınıń namısına tiygeni ushın ǵarǵaydı. Birinshi kóriniste Rigalettonıń tragediyası menen baslanadı bul jerde Rigaletto qızı ólgennen keyin ashıw menen sarayǵa kired