OYANÍW DÁWIRI MUZÍKA KÓRKEM ÓNERI

Аннотация

Bul maqalada jahám muzıka ádebiyatındaǵı oyanıw dáwiri hám bul dáwirdegi janrlar jasap ótken suwretshi hám kompozitorlar haqqında maǵlıwmat berilgen. Gilt sózler: Oyanıw dáwiri, feodalizm, muzıka, opera, renesanns, kompozitor, shayır, súwretshiler. Oyanıw dáwiri degende ilim-pán, mádeniyat, mánáwiyat hám kórkem ónerdiń rawajlana baslaǵan waqtı esaplanadı.  Feodalizm shárayatı formalanıp baslaǵan kapitalistlik múnásebetler Batıs evropada renessans (oyanıw ) háreketine tiykar boldı. Mádeniyat tariyxında renessans atı menen júritiletuǵın bul háreket dáslep italiyada (XIV) hám kóp ótpey Evropanıń qalǵan mámleketlerinde de júzege keldi  Bul sol dáwirge shekem insaniyat basınnan keshirgen keskin ózgerisler ishinde eń ullı progressiv ózgeris edi  Italyanlarǵa mútáj bolǵan háreketi bilim, mǵlıwmat edi.  Bul dáwirdi Italyalılar júzege keltirdi  Bul atamanıbirinshi m.rte Italiyan xudojnigi hám muzıkatanıwshısı Jorje Bazare tárepinnen Jatto dóretiwshiligine qaray aytılǵan.  Orta ásirler dáwirinnen soń kórkem óner ádebiyattaǵı oraylıq itibar insanǵa onıń ekonomikalıq ómirinde tutqan ornına qaratılǵanlıǵı “oyanıwınıń belgisi” edi. https://scientific-jl.com 8 8 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Jotto di Bondone (Giotto di Bondone, 1266 yamasa 1267, Kolledi vespinyano - 1337, Florensiya) - Italiyalıq súwretshi, Oyanıw dáwiri Evropa súwretshilik kórkem ónerinde realizm tiykarlawshisi. Orta ásirler diniy qollanbadaǵı nızamlar menen baylanıstı uzgan Jotto diniy taxtalarǵa dúnyalıqlıq baxsh etken, diniy temalardı oǵada turmıslıq menen aytgan: Paduyadagi del Arena kapellasi (1304-06 ), Florensiyadagi Santa-Kroche shirkewi (shama menen 1320 -25) freskalari obrazlarınıń ishki qudıreti hám danıqlılıǵı, kompozitsiya qurılısı, qatań koloriti menen dıqqatqa iye. Jotto óz shıǵarması " Mariya hám Yelizavettaning ushırasıwi" freskasida qaharmanların ótken zamanlasları sıyaqlı háreketsiz emes, bálki iskerlikte suwretleydi. Jotto dóretpelerinde syujetning mazmunı bárháma lirik keyip menen sáwlelengeni ózgeshelikli bolıp tabıladı. J. ijodi kóplegen iri súwretshiler (Mazachcho, Mikelanjelo hám b.) ga sezilerli tásir kórsetken.1 Oyanıw dáwiri “Oyanıw” (Renessam) atı menen jazılıwına ne sebep bolǵan ? Áwele oyanıw degende, orta ásir jámiyetine uyqısırap atırǵsn oy pikirdiń oyanıwı, antik dáwir kórkem óneri jáne social turmıstıń qayta janlanıp tikleniwi, kúsh quwatqa tolıp, orta ásir qaranǵılıǵınnan azat bolǵan jańa dáwir keliwine aytılǵan. Oyanıw dáwiri ullı geogrefiyalıq jańa ashılıwları menen dúnya haqqında insan qiyalların birotala ózgertirdi. Áyyemgiden qalıp ketken diniy qaǵiydalardanwaz keshiw, óz gezeginde, ilim salasınıń ózine isenimli rawajlanıwı hám gúllwine, jámiyette jańa erkin nátiyjeli ekonomikalıq múnásebetler jańasha kóriniste siyasiy, ekonomikalıq hám ruwxiy qádiriyatlardı rawaj tabıwına túrtki berdi. Áste aqırın “gumanizm” (humanus- latınshadan insaniylıq) atı menen atalıwshı jańa insaniyat oylawı qáliplesti.2 Sonday sharayatta súwretleytuǵın kórkem óner, ádebiyat hám muzıka kórkem ónerdi gúllep rawajlandı. Eger Orta ásir muzika kórkem ónerinde avtordıń jeke usılı múmkinshiligi barınsha bastırılıp, joqqa shıǵarılǵan bolsa, bul dáwirde kerisinshe, onıń tımsalı birinshi dárejege kóterilip, talantın jańasha názer menen bahalanadı. Sonı da aytıw kerek, ilgerileri jámiyette “suwretshi” “kompozitor” sıyaqlı túsikler úlken áhmiyetke iye bolmaǵan. Haqiyqattanda, Rafael, Leonardo da Vinshi súwretleytuǵın polotnolarına, Mikelandjelo háykellerine itibar qaratqanımızda, olarda insan hám onıń salawatı bólek bórttirilip kórinetuǵınlıǵınn guwası bolamız. Djavanni Pyerluidji hám Palestrina, Josken Depre, Ioxannes Okegem hám Orlondo Lasso muzıkalıq dáretpeleri joqarı, anıq hám joqarı insaniy sezimler sistemasın sáwlelendiriwshi jańa dáwir gózzallıǵın kórsetedi. 1 ÓzMe.Birinchi jild. Toshkent,2000-jıl 2 Tursunova R. Tursunova G. Jahon musiqa tarixi. Toshkent,2017 https://scientific-jl.com 8 9 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Bul dáwirde ózine saylıǵı menen ajıralıp turwshı jańa milliy muzıka mektepleri qáliplesti. Usılar qatarınnan Niderland polifoniyalıq mektep G.Dyufai, I.Okegem, Ya.Obrext, J.Depre, O.Lasso, atı menen Italyan milliy mektep- Dj. Palestirina, Dj Gabreyeli ispan mektebi-K.Morales hám T.de Viktoriya Inglis mektebi- Ol Byord hám bul dáwirde ózine tánligi menen ajıralıwshi jańa milliy muzıka mektepleri qáliplesti. Usılar qatarında Niderland (Frankflamand mektep atı menen de tán alıw etiledi) polifonik mektep G. Dyufai, I. Okegem, Ya. Obrext, J. Depre, O. Lasso atı menen; italyan milliy mektep- Dj. Palestrina, Dj. Gabriyeli; ispan mektep K. Morales hám T.de Viktorirya; ingliz mektep - Ol. Byord hám T. Talis; nemis mektep- X. L Xasler, L. Zenfl; polyak mektep- Shamotulli vatslav, Lvovli Marsin, M. Zelenskiy; chex mektep- Y. Turnovskiy, K. Garant sıyaqlı kompozitorlar atı menen ataqlı. Bul kompozitorlar ijodida shirkew hám dúnyalı