MAKTABGACHA VA KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARGA MUSIQAVIY TARBIYA BERISHDA MUSIQA RAHBARINING O’RNI

Аннотация

Bu maqolada maktabgacha ta’lim olayotgan bolalarning eshitish qobiliyati ularni musiqaga qiziqtirish uchun musiqa o’qituvchisining ro’li haqida malumot berilgen. Kalit so’zlar: Pedagogika, musiqa, raqs, eshitish, qiziqish. Ma`lum bo`lganiday, musiqiy faoliyat, musiqa tinglash, qo`shiq aytish, musiqiy ritmik harakatlar, bolalar asboblarini chertishni o`rganish kabi turlarga bo`linadi. Har bir faoliyat bolaning musiqiy hissini rivojlantirishga yordam berib, belgili odatni shakllantiradi. Musiqa rahbari bolalarni musiqiy tarbiyalshada musiqa tinglash faoliyatiga alohida e`tibor bermoqda. Sababi har bir insonning musiqa madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida musiqa tinglash ko`nikma va odat muhim o`rinlarning birini egallaydi. Pedagogika fanida qo`shiq aytish faoliyatining tarbiyaviy ahamiyati alohida. Milliy ruhni o`zida ifodalagan xalq qo`shiqlari, kuylari, bolalarning dunyoni badiiy his qilib va idrok qilishi, zavqlanishiga yordam beradi. Musiqa obrazlariga muvofiq har xil harakat va o`yinlarni (tantsa) o`yinda har xil obrazlarni ta`sirchan ijro etish muhim ahamiyatga ega. Sababi harakat musiqiy qobiliyatni shakllantirish va jismoniy rivojlanishda juda muhim harakatda asarning badiiy mazmuni, quvnoqligi tasvirlanadi. Bolalar asboblaridan chiqqan rang-barang kuylar bolalarni sozlarning tovushi bilan tanishtiradi. Ularda zavqlanish, quvonch kabi yoqimli ma`naviy sharoitni yuzaga keltiradi. Dasturning mazmunida asboblar bilan tanishtirishdan boshqa bilimlar yoshga mos bo`lgan urib qoqilib chalinadigan sozlar va musiqiy o`yinchoqlar yordamida oddiy ijodiy usullarni bajara oligga o`rgatish vazifalari qo`yiladi. Bog`cha yoshida bolalarning musiqiy ijodining dastlabki asoslari paydo bo`la boshlaydi. Zehnli bolalar oddiy qo`shiq, o`rgangan o`yin, harakat turini mustaqil yaratgan ijodiga moslashtiradi, har xil obrazlarni yangida tahlil qiladi, o`yinda ta`sirli xossalarni o`ylab topadi, ijodning natijasidan zavqlanadi. Bayram ertaliklari – bolalarni badiiylik tomonidan tarbiyalash shakllaridan biri. Ularning maqsadi bolalarni estetik dunyoga olib kirib, ularda ajoyib erkin ta`sir qoldirish, bayramga bog`liq quvonch yaratish. Ularga o`yin-kulgular, kontsertlar, sayr, estetik soatlar va https://scientific-jl.com 9 4 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi faolligi zarur. BOlalarning salomatligini saqlash, darslar uchun gigienik talablar javob beradigan darajada `sharoitlar yaratish, ertaliklar va bayram tadbirlarini tashkil qilish va o`tkazishga faol qatnashib bog`cha rahbariyati va tarbiyachilarning pedagogik vazifasi bo`lib hisoblanadi. Musiqa rahbari so`z bilan tushuntirish orqali bolalarning o`ylari bilan to`lg`onishlarini birgalikda, nazarlarini asarda chirilagan bo`z to`rg`oyning obrazini yasab turgan musiqiy tasvrilash vositaalrining xususiyatlariga e`tibor berishi lozim. Musiqa rahbari musiqadan to`g`ri ta`sir olishni qo`llab noto`g`ri tushunchalardan ajralishga yordamlashadi. Shunday qilib, ishontirish yo`li dastlabki hislarni, yaxshi obrazli bajariladigan musiqiy asarlarni to`g`ri tushunishga sharoit yaratadi. Endi chiniqtirishni bolalarning musiqiy faoliyatini tashkil qilishning yo`li sifatida qaraylik. Musiqaga estetik qarashni rivojlantirish unga qiziqtirish, tovush obrazlar aloqa qilish, bolalarni chaqqon bo`lishga, zehn qo`yib tinglab, musika tovushining o`ziga xos xususiyatlarini, navo xususiyatlariga ajratib taqqoslashga, nyuanalarini aniqlab bilishga o`rgatish kerak. Bu ish kunma-kun, yilma-yil uzluksiz yuritiladi. Idrok qilish bilan bajarishning dastlabki ishlarini o`zlashtirish chiroyli hisni boyitib, initsiativani, endi mustaqil bajarishga degan qiziqishini orttiradi.Tarbiyachi kun bo`yi ko`p kuch- qudrat ishlatadi «tovanlilik ko`rsatadi». Agar bola «o`z skripkasini» qo`liga olsa unda pedagogning uni kelajakda mehribon inson bo`lishiga yordamlashib, musiqa dunyosiga, hislari dunyosiga olib kelib joriy qiladi degan so`z. Musiqiy tarbiya yo`llari maktab yoshigacha bolalarni musiqiy tomonidan takomillashtirib tarbiyalashdagi xizmatning barcha turini ishonch bilan chiniqtirish kerak. Musiqiy tarbiya metodlari pedagogning bolani umumiy musiqiy estetik rivojlantirishga bag`ishlangan harakatlari sifatida aniqlanadi. Bu metodlar katta odam bilan bola orasidagi ish-harakatlarga asoslanib tuziladi. Bu murakkab pedagogik jarayonda bolalarning qiziqishini, talabi bilan tajribasini hisobga olib, ularning xizmatini tashkil qilishda kattalar asosiy rol` bajaradi. Bu metodlar musiqaga estetik qarashni, emotsiya ta`sirni. Musiqa qabul qilganni uni kuzatib bilishni, tasvirni bajarishni etkazishga yo`naltirilgan. Shuning barchasi maktab yoshiga bolaning yoshiga qarab o`zgarib o`tiradigan umumiy musiqaligining, har xil bosqichlarida kuzatiladi. Shunga qarab tarbiya metodlari o`zgarib borishi lozim. Eng avvalo bilan go`dakni musiqiy vositalari orqali tarbiyalab o`tirib ishontirish metodidan qanday qo`llanishga bo`ladiganligini qaraylik. Bu sharoitdagi tarbiya jarayoni- mu