QON KETISH TURLARI VA SABABLARI:JAROHAT OLISHDA SHOSHILINCH YORDAM KOʻRSATISH

Аннотация

Maqolada qon ketish turlari va sabablari xamda jarohat olishda shoshilinch yordam koʻrsatish usullari to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan Kalit so’zlar: Qon ketish, organizm, qon oqishi, eritrotsitlar, to’qimalar, trombotsitlar, leykotsitlar, suyaklar. Qon ketish - qon tomirlari devorlarinig shikastlanishi, biror kasallik oqibatida yemirilishi yoki o’tkazuvchanligining oshib ketish sababli tashqariga qon oqishiga aytiladi. Qon kishi organizmiga eng kerakli bo’lgan biologik suyuqlikdir. Qon tolachari eritrotsitlar, trombotsitlar va leykotsitlar suyaklarning ko’migida, ya’ni qizil va sariq iliklarida ishlab chiqariladi: to’sh suyagi, toz suyagi, umurtqalar, qo’l va oyoq suyaklarining ko’mik qismi va boshqalar. Eritrotsitlar to’qimalarga kislorodni yetkazib beradilar, leykotsitlar mikroblarga, toksinlarga qarshi kurashadilar – fagotsitoz; trombotsitlar – qon oqishini to’xtatishda – qonni ivishida katta ahamiyatga ega. Kishi organizmida 4,5 – 5,5 litr qon bo’ladi yoki 7% tananing og’rligiga teng. Yurakning ishi tufayli 1 minutda 5-6 litr qonni o’zidan o’tkazib beradi. Qon tomirlarida 3 litrcha qon aylanadi, qolgani depolarda bo’ladi. Qon oqishi deb, qonning qon tomirlaridan tashqariga chiqishiga aytiladi. Qon oqishi kishi organizmi uchun havfli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Organizmdagi qonning 1/3 qismi yo’qotilsa, kishi og’ir ahvolga tushib qoladi. ½ qismi yo’qotilsa esa bemor halok bo’lishi mumkin. Qon oqishi turlari shikastlangan tomirlarni fiziologik xususiyatlari va anatomik holatiga bogʻliq boʻlishi mumkin: arterial, venoz, parenximatoz, kapillyar, aralash. Arterial – qizil, katta bosimda, pul’sli (turtkisimon) oqib chiqadi. Venoz – to’q qizil rangli, sekin, pulssiz oqadi. Kapillyar – teri shilinganda, muskul kesilganda. Parenximatoz – jigardan, buyrakdan, qora taloqdan qon oqishi. Кўп миқдорда оқади. Qayerga oqayotganligiga qarab tashqi va ichki bo’ladi. Ichki qon ketish qonning shikastlangan tomirlardan bo'shliqlarga, organlarga va atrofdagi to'qimalarga chiqishi bilan tavsiflanadi. Qorin bo'shlig'iga, ko'krak qafasi bo'shliqlariga oqadigan qon ivish qobiliyatini yo'qotadi. Ichki qon ketishi quyidagilar bilan tavsiflanadi: - terining rangsizligi; - tez-tez zaif puls; - tez-tez nafas olish; - ko'ngil aynishi, qusish, tashnalik; - qon bosimini pasaytirish; - qon testida gemoglobin, eritrotsitlar darajasining pasayishi; - najas, siydik, qusish bilan qonning chiqarilishi. Agar qon to'qimalarga kirsa, ko'karish hosil bo'ladi, agar qon https://scientific-jl.com 1 1 8 47-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi to'qimalarga qavatlanib kirsa, qon bilan to'ldirilgan bo'shliq paydo bo'lishi bilan gematoma hosil bo'ladi. Jarohatdan keyin qon ketishining paydo bo'lish vaqtiga qarab quyidagilar aniqlanadi: birlamchi qon ketish (jarohat paytida) va ikkilamchi (qon ivishi paydo bo'lganidan keyin bir muncha vaqt o'tgach sodir bo'ladi), shuningdek jarohatdan keyin 3-5 kundan keyin erta ikkilamchi qon ketish va kech ikkilamchi qon ketish jarohatdan 10-15 kun o'tgach. Bo’linadi: I. Tashqi qon ketishni vaqtincha to'xtatish: - bosim boylamini qo'llash; - oyoq- qo'lning ko'tarilgan holati; - arteriyani barmoq bilan bosish; - oyoq-qo'lning bo'g'imdan maksimal egilishi; - qon ketishni jgut bilan to'xtatish; - burama jgut bilan qon ketishini to'xtatish; -Mikulich usuli bo'yicha uyqu arteriyasidan qon ketishini to'xtatish. ІІ. Tashqi qon ketishning oxirgi to'xtashi. U amalga oshiriladi: mexanik, fizik, kimyoviy, biologik usullar. Mexanik usullarga quyidagilar kiradi: - yaradagi tomirning ikkala uchini bog'lash; - tomirning butun joylashgan joyida bog'lanishi; - tomirga yon yoki dumaloq tikuv; Jismoniy usullarga quyidagilar kiradi: - elektr pichoq, diatermokoagulyator yordamida oqsil koagulyatsiyasini, mahalliy trombozni keltirib chiqaradigan (mahalliy) yuqori haroratni qo'llash; -vazospazmni kuchaytiradigan va tromb hosil bo'lishini tezlashtiradigan past haroratlardan (taxminan 0ºS) foydalanish, bu muz to'plamini, suyuq azotni kriyoprob orqali ishlatishda; -nekrozning yupqa zonasi (lazerli pichoq, plazma skalpel) shakllanishi bilan to'qimalarning bug'lanishiga olib keladigan yuqori energiyadan foydalanish. Biologik usullarga quyidagilar kiradi: - gemostatik dozalarda (50-100 ml) qon quyish, yaraga gemostatik shimgichni, fibrin plyonkasini kiritish. Jarohatlar Shikastlanish odatda odamga ta'sir qiluvchi, to'qimalarning tuzilishi va yaxlitligini hamda fiziologik jarayonlarning normal borishini buzuvchi tashqi omil (mexanik, fizik, kimyoviy, radioaktiv, rentgen, elektr va boshqalar) oqibati deb ataladi. .Jarohatlangan to‘qimalarning tabiatiga ko‘ra teri (ko‘karishlar, yaralar), teri osti (bog‘lamlarning yirtilishi, suyak sinishi va boshqalar) va qorin bo‘shlig‘i (ko‘karishlar, qon ketishi, ko‘krak qafasi, qorin, bo‘g‘imlarning shikastlanishi) jarohatlari farqlanadi. Jarohatlar bitta (masalan, suyakning sinishi), ko'p (bir nechta sinishi), kombinatsiyalangan (ichki organlarning shikastlanish