GIPERPROLAKTINEMIYA: ETIOLOGIYASI, DIAGNOSTIKASI VA ZAMONAVIY DAVOLASH YONDASHUVLARI

Аннотация

Ushbu maqolada giperprolaktinemiyaning kelib chiqish sabablari, patofiziologik mexanizmlari, diagnostik yo‘llari hamda davolash tamoyillari keng qamrovda bayon etilgan. Giperprolaktinemiya — gipotalamo-gipofizar tizim faoliyatining buzilishi natijasida yuzaga keluvchi eng ko‘p uchraydigan endokrin sindromlardan biridir. Ushbu holat endokrin tizimdagi disfunktsiyalar, somatik kasalliklar hamda asab-reflektor ta’sirlar fonida shakllanadi. Ayollar orasida uchraydigan reproduktiv muammolarning, xususan bepushtlikning uchdan bir qismi aynan ushbu sindrom bilan bog‘liqligi aniqlangan. Maqolada patologik va farmakologik shakllardagi giperprolaktinemiyaning asosiy klinik jihatlari, ularni farqlash usullari hamda samarali terapevtik yondashuvlar tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: giperprolaktinemiya, galaktoreya, prolaktin, jinsiy bezgak yetishmovchiligi, sut bezlari sekretsiyasi, hayz ko‘rmaslik (amenoreya), dopamin retseptor agonistlari, kabergolin, reproduktiv disfunktsiya. Giperprolaktinemiya (GPRL) — bu qonda prolaktin (PRL) gormonining fiziologik me’yordan ortiq darajada bo‘lishi bilan tavsiflanadigan holat bo‘lib, ayollar orasida reproduktiv muammolar, endokrin disfunksiya va gipofiz patologiyalarining eng ko‘p uchraydigan sababi hisoblanadi. Bu holat ko‘plab klinik ixtisosliklar: akusherlik, ginekologiya, endokrinologiya, nevrologiya, psixiatriya va onkologiyada muhim diagnostik va davolash ahamiyatiga ega. Ayrim mamlakatlarda giperprolaktinemiya sindromi 214 mingdan 2 milliongacha odamga ta'sir qilishi mumkin, ularning 80 foizi tug'ish yoshidagi ayollardir [2]. Oligomenoreya, amenoreya kabi hayz davrining buzilishida giperprolaktinemiyaning chastotasi 40%, bepushtlikda esa 18-25% ni tashkil qiladi [3] Prolaktin: fiziologiyasi va regulyatsiyasi PRL — bu 199 aminokislotadan iborat bo‘lgan polipeptid gormon bo‘lib, oldingi gipofizda joylashgan laktotrof hujayralar tomonidan sekretsiya qilinadi. U sut bezlari, tuxumdonlar, yurak, miya, jigar, immun tizimi va buyraklarda o‘z reseptorlariga ega. PRL sekretsiyasi gipotalamus tomonidan boshqariladi, ayniqsa dopamin PRL ni inhibe qiluvchi asosiy neyromediator sifatida faoliyat yuritadi. Dopamin agonistlari D2-reseptorlarni stimulyatsiya qilish orqali PRL darajasini pasaytiradi. Etiologiya va klassifikatsiya Giperprolaktinemiya sabablari uch toifaga bo‘linadi: 1. Fiziologik: Homiladorlik (20–25 xaftada PRL darajasi maksimal) Laktatsiya Uyqu, jinsiy aloqa, stress Ovqatlanish (ayniqsa oqsilga boy) 2. Patologik: Gipofiz o‘smalari: Prolaktinoma (mikro 10 mm) Endokrin kasalliklar: Gipotiroidizm, SPKY, adrenal yetishmovchilik 1259 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Sistematik kasalliklar: Surunkali buyrak yetishmovchiligi, jigar tsirrozi, epilepsiya 3. Dori vositalar bilan bog‘liq: D2-blokatorlar: metoklopramid, risperidon, fenotiazinlar Estrogenlar, antidepressantlar, opiatlar Neyroleptiklar (neyroleptik giperprolaktinemiya 48–93% hollarda uchraydi) Klinik ko‘rinishlar Ayollar uchun xos simptomlar: Oligomenoreya yoki amenoreya (40–60%) Giperprolaktinemik galaktoreya (50–80%) Gormonal bepushtlik (40%) Gipoestrogenemiya (frigidlik, vaginal quruqlik) Ko‘krak bezlarining o‘sishi, galaktoreya (3 daraja) Makroprolaktinoma holatida: bosh og‘rig‘i, ko‘rish buzilishi, gipopituitarizm Boshqa simptomlar: Oqsil va yog‘ almashinuvi buzilishi: dislipidemiya, insulinrezistentlik Ortiqcha vazn va semirish (65%) Psixoemotsional buzilishlar (asteniya, labillik) Farmakologik giperprolaktinemiya Dori vositalarini qo'llash fonida patologik giperprolaktinemiya paydo bo'lishi mumkin (farmakologik giperprolaktinemiya). Ushbu dorilar ro'yxati yuqorida keltirilgan. Ushbu dorilar antidopamin ta'siriga ega, bu qondagi PRL darajasini oshiradi. Verapamil 8,5% hollarda giperprolaktinemiyaga olib keladi va estrogenlarning yuqori miqdori bo'lgan og'iz kontratseptivlaridan foydalanish bemorlarning 12-30% da PRL darajasining oshishiga olib keladi. m-retseptorlarga ta'sir qiluvchi opiatlar va kokain engil giperprolaktinemiyaga olib keladi. Metoklopramid, risperidon, fenotiazin bilan davolash paytida qonda PRL kontsentratsiyasining 5000 mIU / l (250 mg / l) dan oshishi prolaktinoma mavjudligini ko'rsatadi. So'nggi yillarda neyroleptik giperprolaktinemiya deb ataladigan narsa alohida ahamiyatga ega bo'ldi. Neyroleptiklarni qabul qilishda D2 retseptorlari blokadasi fonida hosil bo'ladi, bu gipotalamus dopamin darajasining pasayishiga olib keladi, bu gipofiz bezining laktotrofik hujayralari tomonidan PRL sekretsiyasiga inhibitiv ta'sir ko'rsatadi, bu esa PRL sekretsiyasining oshishiga olib keladi. Neyroleptik giperprolaktinemiya sindromi reproduktiv yoshdagi ayollarning 48-93 foizida uchraydi. Giperprolaktinemiya diagnostikasi Qon zardobidagi PRL darajasini aniqlash giperprolaktinemiyaning asosiy diagnostik mezoni hisoblanadi. Qon zardobida ko'tarilgan PRL darajasini talqin qilishda uning stress, jismoniy zo'riqish paytida ko'payishini, shuningdek, bitta bemorda ushbu ko'rsatk