QÍSSAXANLAR ATQARATUǴÍN DÓRETPELER

Аннотация

This article tells about the beginning of the Karakalpak school of storytelling, the development of storytelling, the works narrated in the path of the storyteller, and such high qualities as courage, honesty, kindness, love, and devotion to the native land that protect their people and country in the poems of storytellers. Key words: tale, art, epic, music, musician. Xalıq jırshılarınıń eń eski zamanlardan kiyatırǵan túri Qıssaxan janrı bolıp shıǵısı jaǵınan qaraqalpaq xalıq Mássagetler dáwirinen kiyatırǵan ónerpaz bolıp esaplanadı. Qıssaxanshılıq tiykarınan xalıqtıń ádebiy mirası bolǵan dástanlar, ápasanalar, xalıq shayırlarınıń shıǵarmaları, óz zamanınıń arzıw ármanların ırǵaqlı namalarǵa qosıp, xalıq awızeki ádebiyatınıń úlgilerin naqıl maqal, aqıl danalıq sózler, tolǵaw termelerdi úgit-násiyatlawshı sóz sheberi úlken talant iyesi xosh hawazlı atqarıwshı. Qaraqalpaq qıssaxanshılıq mektebiniń baslanıwı táriyp qosıqlarınıń asqan sheberi, shayır hám qıssaxan Qorazbek Razıbek ulınıń atı menen baylanıslı Álbette, bul óner buǵan shekem de bar ekenligi gumansız, sebebi onı da usı jolǵa sharlaǵan óner ieleri, ustazları, shıqqan mektebi bolǵan bolsa kerek. Usı mekteptiń dawamshıları, shayırlıq hám qıssaxanshılıqtıń rawajlanıwına ılayıqlı úles qosıp onı biziń bugingi dáuirimizge jetkerip jalǵastırıwshılar Ayapbergen Muwsaev, Qazaqbay shayır, Qazı Máwlik dep at alǵan Máwrit Bekmuhammed ulı, Qáwender bala atı menen belgili Ǵáwender Xojaniyaz ulı, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Ram shayır atı menen tanılǵan Rámbergen Xojambergenovlar bolıp esaplanadı. Qıssaxanlar muhabbat temasındaǵı shıǵarmalardı aytatuǵın bolǵan. Máselen: Ǵarip ashıq, YUsup-Axmet, Sayatxan-Hámre, Záwre-Tayır, GulSánáwbar, Góruǵlıdan Bázirgen, Qırmandáli bólimlerin ayrıqsha yosh penen atqarǵan, kópshilik súyispenshilik penen tıńlaǵan.Olar úlken qurlarda sonıń menen birge alıstaǵı túpkir awıllarda baqsı-jıraw jetispeytuǵın jerlerde óz qıssaxanların tayarlaǵan hám jaqın átraptaǵı qońsıqobalar jıynalısıp qıssaxanlardı aldırıp dástan kitapların oqıtqan. Qıssaxan jolında aytılatuǵın dóretpeler basqa poeziyalıq shıǵarmalardan parq etiledi. Júdá kuramalı emes hámmege túsinikli, sheber uyqaslı hám mazmunlı, buwın teńligine qaray ırǵaqları 1136 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 ózgerip turadı. Jıraw,baqsı namaların qaysı bir óner ieleriniń jazǵan shıǵarmalarınday qıssaxan jolı qosıqları ırǵaqların da qaysı bir waqıtlarda jemisli dóretkeni belgili. Qıssaxanshılıq óneriniń aytıwǵa, oqıwǵa, atqarıwǵa da jaqınliǵı hám shayır qıssaxanlar menen bir qatarda, tek oqıp aytıw menen shuǵıllanıwshıları da bolǵan. Qaraqalpaq shayırlarının jáne bir ózgeshilikleri, olar óz shıǵarmaların qıssaxan jolı menen oqıǵan hám hár qaysısı óz oqıw usılına ie bolǵan. Qıssaxanlıqtıń aldına qoyǵan baslı minnetili wazıypamızdıń ózi de: qosıqlardı yamasa dástanlardı xosh hawazda sulıw ırǵaqlar menen óz tıńlawshılarǵa jaǵımlı hám tásirli etip jetkerip beriwden ibarat. Toy-mereklerde,ziyapatlarda baqsı, jırawlar menen birge olarǵa da mirat etilip, geybir jıyıspalarda gelme-gezek degendey qıssalar oqılǵan. Sóz hawazlar tuwralı eken: qaysı bir ullı kompazitordıń adamnıń hawazına teń keletuǵın hawazdı hesh bir saz áspabı bere almaydı degen anıqlaması biziń qıssaxanlarımızǵa tiyisli bolsa kerek. Qıssaxanlar qosıqlarında xalqın, elin qorǵaytuǵın márt, hadallıq, jaqsılıq, muhabbat tuwǵan jerge sadıqlıq sıyaqlı joqarı pazıyletleri tuwralı atqaradı. Máselen: Ózbekstan xalıq jırshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń birishi iesi bolǵan biziń dáwirimizde dóretilgen, miliylik penen tereń suwǵarılǵan «Bahadır» dástanınıń avtorı shayır hám qıssaxan Abbaz Dabılovtıń «Namárt jigit nege dárkar», «Jengen jaqsı» qosıqları qıssaxan jolı menen atqarılıwı, hár bir kewilde tuwǵan jerge degen perzentlik sezimlerin máwij urdıradı. Paydalanílǵan Ádebiyatlar 1. Қ.Айымбетов «Халық даналығы», «Қарақлпақстан» билим баспасы Нөкис 1988-ж 2. Қ.Мақсетов «Қарақалпақ халық аўызеки дөретпелери» 3. Moyanov I.J. Qoraqalpoq xalq musiqasi asosida o’quvchi – yoshlar 4. ma’naviy – axloqiy fazilatlarini shakllantirishning xususiyatlari: Avtoreferat diss. PhD. Nukus, 2019. 1137