NEYROPSIXOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLARI

Аннотация

Mazkur tadqiqotda neyropsixologik yondashuv asosida ta'lim samaradorligini oshirish mexanizmlari o‘rganilgan. Tadqiqot ta’lim jarayonida miya faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish orqali bilim olish samaradorligini oshirish imkoniyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda eksperimental va nazorat guruhlari ishtirok etdi. Natijalar neyropsixologik texnologiyalar qo‘llanilganda talabalarning bilim olish samaradorligi va motivatsiyasi oshganini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: Neyropsixologiya, neyrodidaktika, ta’lim samaradorligi, miya faoliyati, kognitiv jarayonlar. Kirish. Zamonaviy ta’lim jarayonida an'anaviy metodlardan innovatsion yondashuvlarga o'tish dolzarb masalalardan biridir. Neyropsixologik yondashuv so'nggi yillarda pedagogikada keng tarqalmoqda va ta’lim sifatini oshirish uchun muhim ilmiy asos sifatida tan olinmoqda. Neyropsixologiya talabalarning individual miya faoliyatini o'rganish orqali o‘quv jarayonini optimallashtirish imkoniyatlarini taklif etadi. Ushbu sohada olib borilgan tadqiqotlar (Goswami, 2019; Tokuhama-Espinosa, 2020) miya va kognitiv jarayonlar haqidagi bilimlarning ta’lim metodikasi bilan integratsiyalashuvi talabalarning bilim olish samaradorligini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatadi. Neyropsixologik yondashuvning pedagogik jarayonda qo'llanilishi bir qator muammolarni hal qilish imkoniyatini beradi: birinchidan, individual farqlarni aniqlash va inobatga olish; ikkinchidan, ta'lim jarayonini talabalarning individual neyrokognitiv xususiyatlariga moslashtirish; uchinchidan, ta'lim samaradorligini oshirish maqsadida neyropsixologik treninglar va mashqlarni ishlab chiqish va tatbiq etish. Bu, ayniqsa, kognitiv faoliyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bugungi kungacha neyropsixologik yondashuvlarning ta’lim sohasida qo‘llanish mexanizmlari yetarlicha o‘rganilmagan va amaliyotga keng joriy etilmagan. Shuning uchun ushbu tadqiqot neyropsixologik texnologiyalarning ta’lim samaradorligiga ta’sirini empirik asosda aniqlash, ilmiy-nazariy jihatdan asoslash va amaliy qo'llanilishini o'rganishga yo'naltirilgan. Tadqiqotning asosiy gipotezasi shundan iboratki, neyropsixologik texnologiyalar qo'llanilgan o‘quv jarayonida talabalar bilimlarni samaraliroq o‘zlashtiradi va kognitiv rivojlanish darajasi yuqoriroq bo‘ladi. Metodlar. Tadqiqot Toshkent shahridagi pedagogika universitetida 2024-2025 yillar davomida amalga oshirildi. Tadqiqotda ishtirok etgan talabalar 120 kishidan iborat bo‘lib, ular eksperimental va nazorat guruhlariga teng taqsimlandi. Tadqiqotning asosiy uslublari sifatida neyropsixologik testlar, kuzatuv, eksperiment, anketa va intervyu metodlari qo‘llanildi. Eksperimental guruhda o‘quv jarayoni neyropsixologik treninglar va maxsus ishlab chiqilgan neyrodidaktik mashqlar yordamida amalga oshirildi. Ushbu mashqlar talabalarning diqqatini jamlash, xotirani rivojlantirish, tahliliy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan edi. Nazorat guruhida an'anaviy pedagogik metodlar qo'llanildi. 1130 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Tadqiqot davomida talabalar haftasiga uch marta, har bir mashg‘ulot 90 daqiqadan tashkil etilgan treninglarda qatnashdilar. Mashg‘ulotlarning samaradorligini aniqlash uchun pre-test va post-test shaklida neyropsixologik testlar o'tkazildi. Qo'llanilgan testlar talabalarning kognitiv rivojlanishini aniqlashga imkon beruvchi Rey-Osterrieth kompleks shakli testi, Stroop testi, va N-back testi kabi standart neyropsixologik testlardan iborat bo‘ldi. Anketalar va intervyular orqali talabalar va pedagoglarning neyropsixologik mashqlarga bo‘lgan munosabati, ularning motivatsiya va ta’lim jarayonidagi qoniqish darajalari aniqlab borildi. Natijalar statistik tahlil usullaridan foydalangan holda (SPSS 26.0 dasturi yordamida) tahlil qilindi. Tadqiqot natijalarini statistik jihatdan ishonchliligini ta'minlash uchun t-test va dispersiya tahlillari qo'llanildi. Natijalar. Eksperimental guruhda neyropsixologik texnologiyalar asosida tashkil etilgan treninglar natijasida talabalar bilim olish samaradorligida statistik jihatdan sezilarli yaxshilanish kuzatildi ( ). Rey-Osterrieth va Stroop testlari natijalari talabalar diqqatining jamlanishi va vizual-xotirasi sezilarli darajada yaxshilanganligini ko‘rsatdi. An'anaviy metodlar qo'llanilgan nazorat guruhida esa bunday sezilarli farqlar aniqlanmadi. Talabalarning neyropsixologik treninglarga bo‘lgan munosabati ham ijobiy bo‘lib, ularning 85 foizi bunday mashqlar bilimlarni o‘zlashtirishda yordam berganligini va motivatsiyasini oshirganligini ta’kidladi. Anketalardan olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, neyropsixologik treninglar talabalar orasida ijobiy qabul qilinmoqda va ta’lim jarayoniga qiziqishni oshirmoqda. Munozara. Olingan natijalar mavjud ilmiy adabiyotlar bilan mos kelmoqda (Immordino- Yang & Damasio, 2022). Tadqiqotimiz neyropsixologik metodlarning samaradorligini yana bir bor tasdiqlab, pedagogik jarayonlarni zamonaviylashti