Факторы, повлиявшие на возникновение и развитие Западно-Тюркского каганата

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ғарбий Турк хоқонлигининг вужудга Ғарбий Турк хоқонлиги, келиши ва тараққиётига таъсир кўрсатган омилларни эл, давлат, хоқонлик, ўрганишнинг аҳамияти, хоқонликнинг вужудга келиши ва уруғ-қабила, тараққиётига таъсир кўрсатган омиллар сифатида омил, шарт-шароит, кўчманчи ва ўтроқ халқларнинг ёнма-ён яшаши, бошқа уруғ-қабила давлат ва халқлар билан алоқалар, уруғ-қабилавий муносабатлари, муносабатлар, ўзаро урушлар ва босқинчилик юришлари, дин, иқлим, яшаш муҳити, шарт-шароитларнинг ўзгариши, дин, диний қарашлар, диний қарашлар ва дин билан боғлиқ муносабатлар таҳлил дин билан боғлиқ муносабатлар. этилади. 1 Doctor of Legal Sciences, Professor, Chief Researcher, Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 Факторы, повлиявшие на возникновение и развитие Западно-Тюркского каганата АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется важность изучения факторов, Западнотюркский каганат, повлиявших на возникновение и развитие народ, Западнотюркского каганата, сосуществование кочевых и государство, оседлых народов, взаимоотношения с другими каганат, племенной, государствами и народами, межплеменные отношения, фактор, взаимные войны и нашествия, климат, среда обитания, условия, изменение условий, религия, религиозные взгляды и межплеменные отношения, связанные с религией, как факторы, отношения, повлиявшие на возникновение и развитие каганата. религия, религиозные взгляды, отношения, связанные с религией. Ўзбек халқи давлат ва ҳуқуқ соҳасида кўп минг йиллик тарихий тажриба, бетакрор илмий бойликка эга. Мустақиллик туфайли ўз тарихимиз, маданий ва илмий меросимизни холисона, чуқур ва ҳар томонлама ўрганиш, унинг бой ва ранг-баранг қирраларини тиклаш, шу асосда, халқ, айниқса ёш авлод тафаккурида ҳаққоний тарихни идрок этиш ва тарихий хотирани мустаҳкамлаш ҳамда мазмунан бойитиш имкониятига эга бўлдик. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.Мирзиёев таъкидлаганидек, “Кейинги вақтда мен жойларда бўлиб, ҳудудларимиз ҳаёти билан янада яқиндан танишар эканман, шундай бир фикрга ишонч ҳосил қиляпманки, биз ҳали юртимизни, унинг ўзига хос тарихи, маданияти, улуғ олиму уламоларини, бебаҳо маънавий меросимизни тўлиқ ўрганганимиз йўқ [1]. Ўзбек давлатчилиги ва ҳуқуқининг тадрижий тараққиёти давлат ва ҳуқуқ тарихи фанида ўрганилади. Ушбу фан умумий тарихнинг таркибий қисми бўлиб, ўтмишда муайян ҳудудда амал қилган давлат, ҳокимият ва бошқарув органлари тизими, уларнинг вазифа ва функциялари, ҳуқуқ манбалари, соҳаларини тадқиқ этади, улар тўғрисидаги билимларга сайқал беради ҳамда давлат ва ҳуқуқ ҳақидаги тасаввурларни мазмунан бойитишга ҳисса қўшади. Давлат ва ҳуқуқ тарихини ўрганиш муайян тарихий замон ва маконда вужудга келган ва шаклланган давлат тузумини, ҳокимиятнинг алмашиш сабаблари, уларни бошқариш усулларини тушунишга, ютуқлардан илҳомланиш ва камчиликларини такрорламасликка ёрдам беради. Аждодларнинг ҳуқуқ тизими билан танишиш замонавий ҳуқуқ тизимини ўзлаштиришга ва уни давр талабидан келиб чиқиб такомиллаштиришга кўмаклашади. Миллий давлатчилик ва ҳуқуқ тизимини чуқур ва ҳар томонлама ўрганмасдан, тарихий тажрибадан тегишли хулоса чиқармасдан туриб давлат ва ҳуқуқнинг ҳозирги аҳволини англаб етиш ҳамда уларнинг истиқболи ҳақида илмий асослантирилган таклиф ва тавсиялар бериш амри маҳол. Янги Конституциямиз муқаддимасида белгиланганидек, жонажон юртимизнинг фаровонлигини ва гуллаб-яшнашини таъминлашда, “давлатчилигимиз ривожининг уч минг йилдан зиёд тарихий тажрибасига, 92 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 шунингдек жаҳон цивилизациясига беқиёс ҳисса қўшган буюк аждодларимизнинг илмий, маданий ва маънавий меросига” таянишимиз лозимлиги ҳам, ушбу мавзу нақадар долзарблигини билдиради. Ўзбекистон ҳудудида мавжуд бўлган ва давлатчилик тараққиётига муҳим из қолдирган давлатлардан бири – бу Ғарбий Турк ҳоқонлиги давлати ҳисобланади. Тарихда аслида Турк ҳоқонлиги деб ном олган ягона давлат вужудга келиб, туркий халқларда мавжуд бўлган анъанага биноан бошқарилганлиги сабабли, тез орада икки қанот – Шарқий ва Ғарбий турк ҳоқонлиги давлатларига бўлиниб кетади. Тадрижий тараққиёт давомида кейинчалик шарқий турк ҳоқонлиги тугатилганда ҳам, Ғарбий турк ҳоқонлиги амал қилиб жуда катта ҳудудларни ўзида қамраб олишга муваффақ бўлади. Ўзбекистон мустақилликни қўлга киритгач, ўз давлати ва ҳуқуқи тарихини, шу жумладан Тукр ҳоқонлиги давлатининг вужудга келиши, тараққиёти, давлати тузуми масалаларини ўрганишга жиддий аҳамият берилди. Бунда тарихчи, археолог, шарқшунос ва шу каби Ватанимиз тарихи билан шуғулланаётган олимларнинг меҳнати беқиёс. Жумладан, тарихчи олимлардан А. Асқаров, Ў. Абдуллаев, Ғ. Бобоёров, А. Зиё, Ў. Мавлонов, Э. Ртвеладзе, Б. Эшовлар Ўзбекистон ҳудудида давлатчилик тараққиётини ўрганиш билан бирга, турк ҳоқонлигининг вужудга келиши ва тараққиёти масалаларини ўрганганлар.